اعتراضات بختیاری‌ها به مسئله آب
امیر هاشمی مقدم
امروز در پی فراخوان‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی در استان چهارمحال و بختیاری اعلام شده بود، جمعیت قابل توجهی از سراسر این استان در شهرکرد گرد هم آمده و خواسته‌هایی را مطرح کردند. در بیشتر این فراخوان‌ها بیش از اینکه به مدیریت آب در خود استان چهارمحال و بختیاری اشاره شود، به آنچه که «دزدی آب» از این استان نامیده می‌شود اشاره داشتند. نوک این حملات نیز در درجه نخست متوجه استان اصفهان و سپس دیگر استان‌ها بود. برای نمونه در یکی از فراخوان‌هایی که دیروز در یک کانال تلگرامی بختیاری با چندین هزار عضو منتشر شده بود، جمله «سکوت در مقابل ظلم، مشارکت با ظالمان است» در بالا نوشته و اگرچه زیر آن نوشته شده بود: «دعوتنامه: تجمع مسالمت‌آمیز»، اما بخشی از سریال «بانوی سردار» پیوست آن شده بود که بی‌بی مریم به فرستاده حاکم اصفهان می‌گوید: «برو به اربابت بگو دور این مردم [بختیاری] را خط بکشد. و الا اصفهان را روی سرش خراب می‌کنم». در این باره به‌عنوان یک بختیاری متولد و بزرگ‌شده استان اصفهان، چند نکته را یادآوری می‌کنم.
۱-. بختیاری‌ها یکی از پر شمارترین ساکنان استان اصفهان و از اصلی‌ترین نیروهای کار در بخش‌های صنعتی این استان هستند. بنابراین مصرف‌کننده بخش قابل توجهی از آب استان اصفهان نیز هستند. بختیاری‌ها یکبار در دوره صفوی، بار دوم در دوره قاجار و بار سوم پس از صنعتی شدن اصفهان در سده اخیر به‌صورت موج‌های گسترده به این استان مهاجرت کرده‌اند. برای نمونه خانواده خود ما در نوروز ۱۳۴۸ از چهارمحال و بختیاری به استان اصفهان مهاجرت کرد. حتی برخی خاندان‌های بزرگ و معروف اصفهان همچون استکی و شیروانی که پیشینه حضورشان در شهر اصفهان به چند سده می‌رسد نیز، اصالت بختیاری دارند. بیش از نیمی از جمعیت برخی شهرهای این استان (همچون فولادشهر) بختیاری است و در بسیاری از شهرهای دیگر (همچون خود اصفهان، شاهین‌شهر، ملک‌شهر، زرین‌شهر، فلاورجان، مبارکه، ورنامخواست، چمگردان و...) بختیاری‌ها درصد قابل توجهی از جمعیت شهر را تشکیل می‌دهند.
۲- در نظریات مربوط به قوم‌گرایی و ملی‌گرایی، یکی هم مربوط به نخبگان قومی است که برای اهداف عموما شخصی، به اختلافات قومی دامن می‌زنند. در اینجا به نظرم آشکارا می‌توان این نظریه را با شرایط پیش‌آمده تطبیق داد. برای نمونه جالب است بدانیم مدیر کانال تلگرامی یادشده در بالا خودش عضو شورای شهر یکی از شهرهای استان اصفهان است؛ اما بر طبل اختلافات بختیاری‌ها با اصفهانی‌ها می‌کوبد. این مسئله نه تنها در میان بختیاری‌ها، بلکه به‌ویژه در میان دیگر جریان‌های قوم‌گرایی نیز دیده می‌شود. برای نمونه آنگونه که تاکنون بارها در نوشته‌های دیگر نشان داده‌ام، از اصلی‌ترین دلایل رشد پان‌ترکیسم در ایران، تحریکاتی است که از سوی برخی نمایندگان مجلس، مسئولان استانی و شهری و دینی آن حوزه برای اهداف شخصی صورت می‌گیرد.
۳- اصولا وقتی زمینه این اختلافات منطقه‌ای فراهم شود، خواه ناخواه عده‌ای بر موج این اختلافات سوار می‌شوند. چندین دهه مدیریت نادرست آب در کشور، زمینه‌ساز چنین اختلافاتی بوده است.
۴- الگوی مصرف آب در خود استان چهارمحال و بختیاری، یکی از دلایل بحرانی شدن شرایط در این استان است. دولت‌های گوناگون در سالیان گذشته نه تنها در این زمینه اقدامات آموزشی و فرهنگی لازم را انجام ندادند، بلکه خود در برخی موارد از اصلی‌ترین دلایل نهادینه شدن الگوی مصرف نادرست آب بودند. برای نمونه یادم می‌آید در اوایل دهه ۷۰ خودروهای جهاد کشاورزی در کوچه‌های روستای‌مان می‌گشتند و به هر خانه دو نهال گردو می‌دادند تا در حیاط خانه بکارد. اکنون تقریبا همه خانه‌های روستای‌مان (از جمله خانه خودمان) دست کم دو درخت گردوی تنومند دارد که در تابستان با آب لوله‌کشی آبیاری می‌شود. به دلیل همین مصرف بالای آب برای آبیاری درختان حیاط است که روستای‌مان پنج ماه از سال (از خرداد تا مهر) روزانه تنها سه ساعت آب دارد. حالا اداره آب در کوچه‌های روستا می‌گردد و هر خانه‌ای که درخت گردو در حیاطش داشته باشد را جریمه می‌کند!
۵- برخی رفتارهای غیرقانونی و تحریک‌آمیز، طبیعتا حساسیت بختیاری‌ها را افزایش داده است. برای نمونه در حالی‌که در پی چندین بار تجمع و شکایت مردم و مسئولان استان چهارمحال و بختیاری، حکم توقف طرح انتقال آب بهشت‌آباد صادر شد. با این وجود پیمانکار و مسئولین اصفهان همچنان کار را ادامه می‌دادند که این رفتار واقعا برای بختیاری‌ها توهین‌آمیز و تحریک‌کننده بود.
نکات دیگری هم در این زمینه قابل بیان است که به دلیل محدودیت از آنها چشم‌پوشی می‌کنم. اما ویژگی مشترک همه‌شان اینست که اینها در فرایندی تاریخی طی چند دهه گذشته به وجود آمده‌اند و بنابراین با دستورالعمل‌ها و پیگیری‌های فوری و بخشنامه‌های یک‌روزه، برطرف نمی‌شوند.
کانال مقدمه
@moghaddames