آیا ایران مرزهایش را با ترکیه برمی‌دارد؟
امیر هاشمی مقدم
چندی پیش خبرنگار انصاف‌نیوز بر پایه برخی گمانه‌زنی‌ها، با چند کارشناس درباره احتمال حذف مرز میان ایران با همسایگانش گفتگو کرد و دیدگاه‌شان را جویا شد. آنچه در زیر می‌خوانید، چکیده‌ای از پاسخ مفصل من به پرسش ایشان درباره حذف مرز میان ایران و ترکیه است.
❓به گفته برخی کارشناسان، جمهوری اسلامی در سال‌های اخیر دارد به سوی کمرنگ‌تر کردن مرزها با کشورهای همسایه پیش می‌رود. نمونه‌اش عراق است. آیا این امکان برای حذف مرز ایران و ترکیه هم وجود دارد؟
✅ به چند دلیل، نه:
1⃣ ایران اختلافات سیاسی با برخی همسایگان، به‌ویژه در ساحل جنوبی خلیج فارس (همچون کویت، امارات، بحرین و...) دارد که مانعی جدی در این راه است.
2⃣ ایران تنها به شهروندان 10 کشور در فرودگاه‌هایش روادید نمی‌دهد که سه تای آنها، یعنی عراق، افغانستان و پاکستان، همین همسایگانی هستند که ادعا می‌شود قرار است مرز با آنها کمرگ شود (تسهیلات سفر به عراق در بازه‌های زمانی همچون اربعین، بر پایه نگاه ایدئولوژیک و دینی و بنابراین استثنایی است).
3⃣ همسایه‌ای همچون ترکمنستان، به‌طور کلی شرایط مرزهایش برای ورود شهروندان همه کشورهای جهان و از جمله ایران بسیار سختگیرانه است.
4⃣ عوارض خروج از کشور که منبع درآمدی نامشروع برای دولت روحانی (و طبیعتا دولت‌های بعدی) شده، خود دلیلی بر بی‌میلی دولت‌ها و کلیت نظام حاکم بر ایران بر کمرنگ کردن مرز با همسایگان است.
5⃣ گذر از مرزهای ایران (چه برای گردشگران ایرانی که به بیرون می‌روند و چه گردشگران خارجی که به ایران می‌آیند) زیر نگاه بدبینانه نهادهای امنیتی است.
❓یعنی تنها ایران مایل به برداشتن مرز با ترکیه نیست؟
✅ اکنون هم مرز میان ایران و ترکیه، به دلیل تفاهم‌نامه نود سال پیش میان رضاشاه و آتاترک، بازترین مرزش با همسایگانش است. با این همه، تمایل ایران به بازتر شدن این مرز، کمتر از ترکیه است. اما ترکیه هم ملاحظات خودش را دارد. برای نمونه نگرانی از رفت و آمد نیروهای پ.ک.ک یا بحث مهاجران و پناهندگان از افغانستان و ایران که پیامدهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی زیادی برای ترکیه دارند.
❓با همه اینها اگر فرض کنیم مرز میان ایران و ترکیه از این هم کمرنگ‌تر شود، در اقتصاد دو کشور چه اثری دارد؟ چقدر در کاهش هزینه‌های سفر ایرانیان به ترکیه اثر دارد؟
✅ بستگی دارد چگونه مدیریت شود.
در بحث ترانزیت، با توجه به پایین بودن هزینه سوخت در ایران، رانندگان ترکیه توان رقابت با رانندگان ایرانی برای ترانزیت کالا بین دو کشور را ندارند و به سود ایران است.
در بحث گردشگری، به خاطر بی‌توجهی به وضعیت گردشگری در کشورمان، به زیان ایران است. در سال‌های اخیر به‌طور متوسط سالانه بیش از دو میلیون گردشگر ایرانی به ترکیه سفر می‌کردند. در نقطه مقابل اما، تنها حدود یکصد هزار ترکیه‌ای به ایران سفر می‌کردند که بخشی از همانها هم نه گردشگر، بلکه تاجر یا نمایندگان شرکت‌های تولیدی ترکیه برای فروش کالاهای‌شان بودند.
البته بخش قابل توجهی از گردشگران ایرانی هم که به ترکیه می‌روند، با خودشان کلی پوشاک و لوازم آرایشی و... می‌آورند که به زیان تولیدکنندگان ایرانی است.
❓کمرنگ یا برداشته شدن مرز میان ایران و ترکیه، چه پیامدی بر انتقال فرهنگ دارد؟ آیا از نظر قومی این بستر فراهم است؟
✅ وقتی گردشگری و تجارت میان دو کشور، یکسویه باشد (اکنون در بازار ایران پوشاک ترکیه، پارچه ترکیه، لوازم آرایشی ترکیه، شکلات ترکیه، درب ضد سرقت ترکیه، مبلمان ترکیه و... برند است و خریداران زیادی دارد، اما حتی یک کالای ایرانی در ترکیه برند نشده) طبیعتا فرهنگ هم یکسویه خواهد بود. به‌ویژه وقتی در پی بی‌برنامگی و ایدئولوژی‌های غیرواقعی، اکنون سریال‌ها، فیلم‌ها و موسیقی ترکیه در ایران گسترش یافته و طرفداران بیشتری نسبت به سریال‌های ایرانی دارد. بازتر شدن مرز به این وضعیت دامن می‌زند.
اینجاست که بحث قومی نیز برجسته می‌شود. زبان ترکی آذری با زبان ترکی استانبولی، برخلاف ادعای قوم‌گرایان، تفاوت بسیاری دارد. اما اکنون به‌واسطه سفرهای زیاد ایرانیان –به‌ویژه ترک‌زبانان آذری- و گسترش کانال‌های ماهواره‌ای ترکیه و کالاهای ترکیه در ایران، زبان ترکی آذری در حال رنگ باختن در برابر ترکی استانبولی است. درباره پیامدهای امنیتی چنین پدیده‌ای هم من و هم دیگران بارها نوشته‌ایم. از سوی دیگر، وقتی برتری اقتصادی، گردشگری و فرهنگی ترکیه نسبت به ایران تثبیت شود –که تاکنون تا حد زیادی اینگونه شده، ترک‌زبانان ما خواه ناخواه گرایش بیشتری به ترکیه خواهند یافت؛ چیزی که اکنون نشانه‌های فراوانی را از آن می‌بینیم.
****
متن کامل گفتگو (پاسخ‌های کامل‌تر و مفصل من و دیگر کارشناسان) را در اینجا بخوانید.
کانال مقدمه
@moghaddames