همه ما را می‌شناسند و ما...؟
امیر هاشمی مقدم
همین الان از نشست رونمایی کتاب «تاریخ اندیشه در ایران»، در مرکز «ایرام» آنکارا برگشته‌ام. ایرام که چکیده «ایران آراشتیرما مرکزی» یا همان مرکز پژوهش‌های ایران است، زیر نظر دولت ترکیه فعالیت می‌کند و ساختمانی چندطبقه در مرکز شهر آنکارا دارد با شمار زیادی کارمند و پژوهشگر. نه تنها اخبار ایران را به دقت دنبال می‌کند، بلکه درباره بخش‌های گوناگون تاریخ، ادبیات، جغرافیا، سیاست، دین و... در ایران دست به پژوهش‌های دامنه‌داری زده است. کتابی که امروز منتشر شد، نتیجه بخشی از همین فعالیت‌هاست. شگفت آنکه در نشست رونمایی از این کتاب، حتی سفیر افغانستان هم آمده بود، اما از سفارت ایران کسی نبود. در عوض، امشب مانند هر پنجشنبه‌شب دیگری در سال، در رایزنی فرهنگی ایران (آنگونه که در کانال تلگرامی‌شان تبلیغ کردند)، دعای کمیل برگزار می‌شود و لابد همه آماده می‌شدند که بروند آنجا.
در سوی دیگر اما، ما چه مراکزی برای شناخت کشورهای همسایه‌مان داریم؟ همین ترکیه که سالانه میلیون‌ها گردشگر ایرانی را به سوی خود می‌کشاند؛ با میلیاردها دلار صادرات، بازار پوشاک‌مان را قبضه کرده؛ فیلم و سریال و‌موسیقی‌اش ایران را تسخیر نموده؛ هزاران ایرانی به آنجا مهاجرت کرده و یا در آنجا پناهنده شده‌اند را چقدر می‌شناسیم؟ یا افغانستان که همه‌مان مدعی هستیم تا دوره قاجار بخشی از ایران بود و کم و بیش نزدیک به سه میلیون‌شان را سالهاست به‌عنوان مهاجر، میزبانیم، چطور؟ جالب و اسف‌بار اینکه بر پایه برخی پژوهش‌ها، حتی بسیاری از دانشجویان ایرانی هم نمی‌دانند فارسی زبان رسمی در افغانستان نیز هست. تصویر افغانستان هم‌زبان و هم‌فرهنگ و هم‌تاریخ، نزد ما فراتر از طالبان و انتحار نیست؛ بنابراین درباره دیگر کشورها نباید انتظار زیادی داشت.
بیشتر تمرکز مسئولان و روشنفکران ما هم در پی غرب‌شناسی و امریکا شناسی و اسرائیل‌شناسی‌اند؛ اما همانگونه که مجید محمدی در کتاب «سر بر آستان قدسی، دل در گرو عرفی» آورده، غرب‌شناسی‌مان فراتر از موضع‌گیری در برابر غرب و پاسخ‌های ژورنالیستی دادن به غربیان نیست. که اگر بود، سخنرانان و تریبون به‌دستان‌مان مدام سخن از سقوط قریب‌الوقوع بودن فروپاشی امریکا یا نابودی اسرائیل به میان نمی‌آوردند.
برخی از نهادها هم که کارهای پژوهشی ارزشمندی در راستای شناخت کشورهای دیگر انجام داده‌اند، مانند بسیاری از دیگر داده‌ها و یافته‌های عادی، مهر محرمانه بر آنها زده و در گوشه بایگانی‌های‌شان، زیر گرد و خاک دفن شدن‌شان را نظاره‌گرند و بدین ترتیب، اندک‌شمار کارهای ارزشمندی که با بودجه بیت‌المال تهیه می‌شود نیز، بدون کاربرد رها می‌گردد.
اگر کشورهای همسایه و دورتر را نشناسیم، چگونه می‌خواهیم سیاست خارجی و روابط بین‌الملل کارسازی داشته باشیم؟ چگونه بازارهای خارجی را برای صادرات‌مان بگشاییم؟ چگونه از نفوذ –که این همه نگرانش هستیم- پیشگیری کنیم؟ ترکیه اگر دارد ایران را به سوی «تامام» می‌کشاند (این یادداشت را درباره «تامام» بخوانید)، چون خوب دارد ما را شناسایی می‌کند. نه راه رقابت با ترکیه، افزایش عوارض خروجی و ممنوع کردن پروازهای آنتالیاست، و نه راه مبارزه با امریکا و اسرائیل، شعار مرگ بر سر دادن است؛ راه رقابت اقتصادی/ فرهنگی و مبارزه سیاسی و پیشگیری از نفوذ امنیتی و...، در گام نخست، شناخت درست است و سپس، تصمیم‌گیری‌های منطقی و غیراحساسی.
پی‌نوشت: چند سالی است دانشکده مطالعات جهان در دانشگاه تهران گشایش یافته و هنوز زود است که‌درباره دستاوردهایش به داوری بنشینیم؛ اما تاکنون تجربه آموزش‌های دانشگاهی در ایران چندان کامیاب نبوده است.
اگر این یادداشت را می‌پسندید، برای دیگران نیز بفرستید.
کانال مقدمه
@moghaddames