آغاز سال تبری فرخنده باد!
امیر هاشمی مقدم
امروز، آغاز سال 1530 بر پایه گاه‌شماری تبری است که همچنان در برخی مناطق روستایی مازندران، کاربرد دارد. در این شیوه گاه‌شماری، آغاز تاریخ، 133 سال پیش از هجرت و همزمان با پادشاهی کیوس، فرزند قباد ساسانی بر تبرستان است. بنابراین اکنون در سال 1530 (1397+133) تبری به سر می‌بریم. نام ماه‌های سال نیز گرچه برگرفته از نام گاه‌شماری ایرانی است، اما با گویش تبری تلفظ می‌شود. نکته مهم دیگر اینکه ماه‌های تبری با ماه‌های رایج کنونی همزمانی ندارد؛ چرا که در تقویم رایج، هر سال برابر با 365 روز و حدوداً 6 ساعت است؛ اما در گاه‌شماری ابتدایی تبری، این 6 ساعت در نظر گرفته نمی‌شد و بنابراین هر 4 سال، یک روز گاه‌شمار تبری عقب می‌افتاد و هر 124 سال، یک ماه. این فرایند برای سده‌های پی در پی به همین شکل تکرار شد تا اکنون که «فردین ما» که همان فروردین است و قاعدتاً باید آغاز بهار باشد، در دوم مرداد ماه جای گرفته است (جلالی کندلوسی. 1390). بعدها این مشکل در گاه‌شماری تبری برطرف شد و اکنون به گونه‌ای ثابت، هر سال دوم مردادماه سال نو تبری یا «فردین ما» آغاز می‌شود.
به هر روی، ماه‌های تبری را اینگونه می‌نامند:
√ فردین ما (فروردین): از دوم مردادماه آغاز می‌شود.
√ کُرچ ما (اردیبهشت): از یکم شهریور (چون در این ماه، مرغ‌ها روی تخم خوابیده و به اصلاح کُرچ می‌شدند، آنرا بدین نام می‌خوانند).
√ خر ما (خرداد): از سی و یکم شهریور.
تیر ما (تیر): از سی‌ام مهر.
√ مردال ما (مرداد): از سی‌ام آبان.
√ شروینه ما (شهریور): از سی‌ام آذر.
√ میر ما (مهر): از سی‌ام دی.
√ اونِ ما (آبان): از سی‌ام بهمن.
√ ارکِ ما (آذر): از ششم فروردین (ماه‌های تبری همه سی‌روزه بود و پنج روز اضافی را به پایان اَرکِ ما می‌افزودند که این پنج روز به «پتک» شناخته می‌شد).
√ دی ما (دی): از پنجم اردیبهشت.
√ وهمونِ ما (بهمن): از چهارم خرداد.
√ نِرزِ ما (اسفند): از سوم تیر (ماه اسفند که به استقبال نوروز می‌رفت را نرز ما یا نوروز ماه می‌گفتند).
پایه: هاشمی‌مقدم، امیر (1392)، مردم‌نگاری روستای کالج، تهران: انتشارات دریچه نو. صص: 3-82.
اگر این یادداشت را می‌پسندید، برای دوستان‌تان هم بفرستید.
دیگر یادداشتهای مرا می‌توانید در کانال مقدمه (اینجا) بخوانید.