فَلَقِيتُ أَبَا بَصِيرٍ فَقُلْتُ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الْمَرْأَةِ الَّتِي تَزَوَّجَتْ وَ لَهَا زَوْجٌ قَالَ تُرْجَمُ الْمَرْأَةُ وَ لَا شَيْ‌ءَ عَلَى الرَّجُلِ فَمَسَحَ صَدْرَهُ وَ قَالَ مَا أَظُنُّ صَاحِبَنَا تَنَاهَى حُكْمُهُ بَعْدُ". " سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنِ الرَّجُلِ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَ لَهَا زَوْجٌ وَ لَمْ يَعْلَمْ قَالَ تُرْجَمُ الْمَرْأَةُ وَ لَيْسَ عَلَى الرَّجُلِ شَيْ‌ءٌ إِذَا لَمْ يَعْلَمْ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِأَبِي بَصِيرٍ الْمُرَادِيِّ قَالَ قَالَ لِي وَ اللَّهِ جَعْفَرٌ ع تُرْجَمُ الْمَرْأَةُ وَ يُجْلَدُ الرَّجُلُ الْحَدَّ قَالَ فَضَرَبَ بِيَدِهِ عَلَى صَدْرِهِ يَحُكُّهَا أَظُنُّ صَاحِبَنَا مَا تَكَامَلَ عِلْمُه‌". " عَنْ شُعَيْبٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ ع عَنْ رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةً لَهَا زَوْجٌ قَالَ يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا قُلْتُ فَعَلَيْهِ ضَرْبٌ قَالَ لَا مَا لَهُ يُضْرَبُ فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ وَ أَبُو بَصِيرٍ بِحِيَالِ الْمِيزَابِ فَأَخْبَرْتُهُ بِالْمَسْأَلَةِ وَ الْجَوَابِ فَقَالَ لِي أَيْنَ أَنَا قُلْتُ بِحِيَالِ الْمِيزَابِ قَالَ فَرَفَعَ يَدَهُ فَقَالَ وَ رَبِّ هَذَا الْبَيْتِ أَوْ وَ رَبِّ هَذِهِ الْكَعْبَةِ لَسَمِعْتُ جَعْفَراً يَقُولُ إِنَّ عَلِيّاً ع قَضَى فِي الرَّجُلِ تَزَوَّجَ امْرَأَةً لَهَا زَوْجٌ فَرَجَمَ الْمَرْأَةَ وَ ضَرَبَ الرَّجُلَ الْحَدَّ ثُمَّ قَالَ لَوْ عَلِمْتُ أَنَّكَ عَلِمْتَ لَفَضَخْتُ رَأْسَكَ بِالْحِجَارَةِ ثُمَّ قَالَ مَا أَخْوَفَنِي أَنْ لَا يَكُونَ أُوتِيَ عِلْمَه‌"

📚رجال الكشي - إختيار معرفة الرجال، ص: 172. تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج‌10، ص: 25

شیخ طوسی در توضیح این اختلاف ظاهری میان سخنان امام صادق و امام کاظم‌ علیهماالسلام می‌گوید:

" آنچه ابو بصیر از امام صادق‌ علیه‌السلام شنیده با فتوای امام کاظم‌ علیه‌السلام منافاتی ندارد؛ زیرا امام کاظم‌ علیه‌السلام حد را از مرد نفی کرد، چون او نمی‌دانسته زن شوهر دارد. اما امیرالمؤمنین‌ علیه‌السلام مرد را تازیانه زد، یا به‌سبب آن‌که آگاه بوده زن شوهر دارد، و یا به‌دلیل آن‌که احتمال می‌داده زن شوهردار است ولی در تحقیق کوتاهی کرده، و در این صورت، تازیانه‌ای که بر او زده شده از باب تعزیر بوده نه حد شرعی." " قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ: الَّذِي سَمِعَ أَبُو بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع لَا يُنَافِي مَا أَفْتَى بِهِ أَبُو الْحَسَنِ ع لِأَنَّهُ ع إِنَّمَا نَفَى عَنْهُ الْحَدَّ لِأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ لَهَا زَوْجاً وَ الَّذِي ضَرَبَهُ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع يَحْتَمِلُ شَيْئَيْنِ أَحَدُهُمَا أَنْ يَكُونَ ضَرَبَهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّ لَهَا زَوْجاً وَ قَدْ رَوَى ذَلِكَ أَبُو بَصِيرٍ فِيمَا رَوَاهُ يُونُسُ عَنْهُ وَ قَدْ قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ وَ الثَّانِي لِغَلَبَةِ ظَنِّهِ أَنَّ لَهَا زَوْجاً فَفَرَّطَ فِي التَّفْتِيشِ عَنْ حَالِهَا فَضَرَبَهُ تَعْزِيراً وَ لَيْسَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ ضَرَبَهُ الْحَدَّ تَامّا"

📚تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، ج‌10، ص: 25

این سه روایت در مجموع بیان می‌کنند که:

▫️زنِ شوهرداری که با مرد دیگری ازدواج کند، محکوم به سنگسار است.

▫️مردی که با او ازدواج کرده، اگر می‌دانسته آن زن شوهر دارد، یا در پرس‌وجو و تحقیق کوتاهی کرده، مستحق مجازات است.

▫️اما اگر مرد ناآگاه بوده و نمی‌دانسته زن شوهر دارد، حدّ و مجازاتی بر او نیست.

بنابراین، تفاوتِ حکم میان امام صادق‌ و امام کاظم‌ علیهما السلام به تفاوتِ موضوع (آگاهی یا ناآگاهی مرد) برمی‌گردد، نه اختلاف در حکم شرعی.


❕مرحوم آیت‌الله خویی نیز در بررسی این روایت‌ها می‌فرماید: دو نقل مرحوم کشّی از نظر سندی ضعیف است، و روایت نقل‌شده توسط شیخ طوسی نیز مربوط به ابوبصیر دیگری است، نه ابوبصیر معروف که از اصحاب نزدیک امام صادق علیه‌السلام بوده است. ایشان در ادامه بیان می‌کند که حتی اگر فرض شود مقصود از ابوبصیر همان راوی معروف باشد، سخنان او در مورد علم و حکمت امام کاظم علیه‌السلام ناشی از اشتباه و لغزشی مقطعی بوده است که ادامه نیافته و موجب تضعیف جایگاه او نمی‌شود.


✍ بیان آیت الله خویی چنین است که می‌گوید:

"این روایت از نظر سند ضعیف است؛ زیرا «علی بن محمد» توثیق نشده، «محمد بن أحمد» مجهول است، و «محمد بن الحسن» که از صفوان روایت می‌کند نیز توثیق ندارد. بنابراین، نتیجه این است که روایاتی که در آنها نکوهشی از ابو بصیر آمده، از نظر سند معتبر نیستند و نمی‌توان به آنها اعتنا کرد.