⛏️🌿 خبرنامه گلسنگ: پیام درس «گلسنگ‌ها و فاجعه معادن مس در ایران»

⛏️🌿 بیش از ۲۰۰ پروژه؛ سهم گلسنگ‌ها در پایش آلودگی فلزی کجاست؟

براساس گزارش‌های منتشرشده، بیش از ۲۰۰ پروژه تحقیقاتی در مجتمع مس سرچشمه اجرا شده یا در دست اقدام بوده است.

بررسی منابع نشان می‌دهد که مجتمع مس سرچشمه در برخی پژوهش‌های محیط‌زیستی درباره مس و دیگر عناصر در خاک و گیاهان، حمایت مالی داشته یا در نمونه‌برداری و آنالیزها همکاری کرده است. بنابراین نمی‌توان گفت که مطالعات آلودگی فلزی در منطقه کاملاً مستقل از شرکت مس بوده‌اند.

با این حال، در منابع عمومی بررسی‌شده، هنوز پژوهش مستندی با حمایت شرکت پیدا نکردم که در آن از گلسنگ‌ها برای اندازه‌گیری مستقیم انباشت مس و دیگر عناصر بالقوه سمی استفاده شده باشد؛ یعنی غلظت این عناصر در پیکره گلسنگ‌ها اندازه‌گیری و تغییرات آن با فاصله از معدن یا ذوب‌خانه، جهت باد و شرایط محیطی مقایسه شده باشد.

پژوهش سحر لطفیان و همکاران درباره گلسنگ‌های پیرامون کارخانه مس سرچشمه، مطالعه‌ای علمی و مرتبط بود. در این تحقیق، گلسنگ‌ها از ۳۵ ایستگاه در شعاع حدود پنج کیلومتری کوره‌ها و براساس الگوی پراکنش SO₂ جمع‌آوری شدند و پوشش و تراکم آن‌ها مورد بررسی قرار گرفت.

بررسی SO₂ در یک مجتمع ذوب مس از نظر علمی موجه است، زیرا فرایند ذوب کانه‌های سولفیدی می‌تواند منبع مهم انتشار دی‌اکسید گوگرد باشد.

اما نکته مهم این است که گونه‌ای که در پژوهش لطفیان و همکاران مورد توجه ویژه قرار گرفت، Rhizoplaca melanophthalma، یک گلسنگ عمدتاً صخره‌زی یا سنگ‌زی است.

این موضوع در تفسیر نتایج مربوط به SO₂ اهمیت دارد. پاسخ یک گلسنگ صخره‌زی فقط به غلظت آلاینده موجود در هوا وابسته نیست؛ نوع سنگ، ترکیب شیمیایی، pH و ظرفیت بافری بستر نیز می‌توانند بر پاسخ گلسنگ به آلاینده‌های اسیدی اثر بگذارند.

برای پایش آلودگی SO₂، معمولاً گلسنگ‌های درخت‌زی مناسب‌تر و شناخته‌شده‌ترند؛ گلسنگ‌های سنگ‌زی در شرایط خاصی نیز قابل استفاده‌اند، اما پاسخ آن‌ها بیشتر تحت تأثیر پارامتر های بستر سنگ مادر و رسوبات گرد و غباری قرار می‌گیرد.
نتایج پایان‌نامه سحر لطفیان نیز کاهش پوشش و تراکم گلسنگ‌ها را در مسیر دارای SO₂ بیشتر نشان می‌دهد؛ با این حال، چون میزان رسوب گردوغبار معدنی و غلظت مس و عناصر همراه به‌طور هم‌زمان اندازه‌گیری نشده است، مشخص نیست چه سهمی از این کاهش ناشی از SO₂ و چه سهمی ناشی از رسوب گردوغبار و آلاینده‌های فلزی حاصل از فعالیت‌های معدن و مجتمع مس بوده است. بنابراین نسبت‌دادن این کاهش صرفاً به SO₂، بدون سنجش هم‌زمان سایر آلاینده‌ها، نیازمند احتیاط بیشتر است.

از سوی دیگر، همین گلسنگ‌های صخره‌زی می‌توانند برای یک پرسش بسیار مرتبط با محیط معدن مس نیز ارزشمند باشند: بررسی رسوب گردوغبار معدنی و انباشت مس و دیگر عناصر همراه در پیکره گلسنگ.

در نتیجه، مطالعه SO₂ و مطالعه آلودگی فلزی دو پرسش متفاوت اما مکمل‌اند. بررسی SO₂ نباید جای پایش مستقیم مس، گردوغبار معدنی و عناصر بالقوه سمی همراه را بگیرد.

برای ارزیابی جامع اثرات یک مجتمع مس باید همزمان پرسید:

🌿 چه مقدار مس و عناصر همراه در محیط رسوب می‌کنند؟

🧪 چه مقدار از آن‌ها در پیکره گلسنگ‌ها انباشته می‌شود؟

📍 این انباشت با فاصله از معدن، جهت باد و توپوگرافی چه تغییری دارد؟

🔬 و آیا این بار فلزی با تغییرات فیزیولوژیک و فتوسنتزی گلسنگ‌ها همراه است؟

بنابراین پرسش اصلی این نیست که چرا SO₂ بررسی شده است.

پرسش علمی مهم‌تر این است:

چرا در کنار مطالعات SO₂، خاک و گیاه، استفاده از گلسنگ‌ها برای اندازه‌گیری مستقیم رسوب و انباشت مس و عناصر همراه در پیرامون مجتمع‌های بزرگ مس ایران، در منابع عمومی هنوز چنین کم‌رنگ است؟

سرچشمه، میدوک، سونگون، دره‌زار و درآلو به پایش زیست‌محیطی چندآلاینده‌ای، تکرارپذیر و شفاف نیاز دارند.

📚 منابع:

لطفیان، س.، احمدی‌مقدم، ع. و معصومی، ع.‌ا. ۱۳۹۵. شناسایی گلسنگ‌های اطراف کارخانه مس سرچشمه و بررسی اثر آلاینده‌های حاصل از کارخانه بر پوشش و تراکم آن‌ها. علوم و تکنولوژی محیط زیست، ۱۸(۳): ۲۷–۳۷.

Ghaderian, S. M. & Ghotbi-Ravandi, A. A. 2012. Accumulation of copper and other heavy metals by plants growing on Sarcheshmeh copper mining area, Iran. Journal of Geochemical Exploration, 123: 25–32.

✍️ محمد سهرابی | گلسنگ‌شناس

📢 @lichennews
📱 @mylichen
📷 @Mylichens
▶️ MYCOLICH
🌐 www.mycolich.com
✉️ iranlichen@gmail.com

#خبرنامه_گلسنگ
#گلسنگ_و_مس
#پایش_زیستی
#شفافیت_پژوهشی
#مسئولیت_زیست‌محیطی