حقوق متعهد

مهدی جوادی

روشن نیست که نخستین‌بار کدام دانشمند یا هنرمند پای «تعهد» را به کار خود باز کرد، اما می‌دانیم که دست‌کم از یک قرن پیش، بحث تعهد در علم، خاصه علوم انسانی و اجتماعی، و هنر همیشه پررونق بوده است.
گروهی که تعهد اجتماعی و سیاسی را در ارزیابی اندیشه‌های علمی و آثار هنری راه می‌دهند، خود به چند دستۀ گوناگون تقسیم می‌شوند. دسته‌ای از آن‌ها پایبندی به پاره‌ای از تعهدات سیاسی و اجتماعی را وظیفۀ هر شهروند می‌دانند و، در نتیجه، از دانشمندان و هنرمندان نیز می‌خواهند که در کار خود به این وظایف و مسئولیت‌ها ملتزم بمانند. برای مثال، اگر در نظر این گروه، آزادی یا دفاع از طبقۀ کارگر، وظیفه‌ای اجتماعی محسوب شود، باور دارند که هر هنرمند، مثلاً رمان‌نویس، یا هر دانشمند، مثلاً اقتصاددان، موظف است که در کار خود به این آرمان و تعهد پایبند بماند. دستۀ دیگری از این هم فراتر رفتند و مدعی شدند این وظیفه، تنها وظیفه و تعهد دانشمند یا هنرمند نیست، بلکه از اساس وظیفۀ علم و هنر است. بدین ترتیب اگر دستۀ قبل از دانشمند و هنرمند متعهد سخن می‌گفتند، این دسته از علم و هنر متعهد حرف می‌زدند. روشن است که در برابر این نظرها مخالفانی نیز هستند که اندیشه‌های دیگری دارند. برای مثال گروهی می‌گویند که متعهدکردن علم و هنر به هر نوع آرمان و اندیشه‌‌ای، در واقع، نفی ارزش و اعتبار علم و هنر است، زیرا، در صورت پذیرش این تعهد، همواره باید اعتبار و ارزش آفریده‌های علمی و هنری را با ارزش‌های بیرونی سنجید؛ گذشته از این‌که پذیرش بعضی از این تعهدات و وظایف با وظیفه و تعهد هنرمند و دانشمند به حقیقت سازگار نیست.
این بحث درازدامن، کم و بیش، به حقوق نیز راه پیدا کرده و، از این رو، اولیویه ژوانژان، حقوقدان برجستۀ فرانسوی، در کنفرانس «تعهد در علوم اجتماعی» حاضر شده و در باب تعهد در حقوق سخن گفته است. او در بخشی از سخنرانی‌اش، که در پست قبل به اشتراک گذاشته‌ایم، به اندیشۀ فردریش موللر اشاره می‌کند و به مسئلۀ تعهد اجتماعی و سیاسی حقوق و حقوقدانان با بازخوانی اندیشۀ این حقوقدان نامدار آلمانی پاسخ می‌گوید.
به گفتۀ او، پایبندی و التزام به مفاهیم و ارزش‌های بنیادین، خواه سوسالیستی و خواه لیبرالیستی، معیار حقوقی‌بودن یک سخن یا نوشته و اندیشه نیست، بلکه حقوقی‌بودن این امور را باید بر اساس راه و روشی سنجید که گوینده یا نویسنده بر اساس آن به این نتیجه رسیده است. به عبارت دیگر، اگر کسی بخواهد نتیجۀ فرآیندهای حقوقی، یعنی برای مثال قانون یا حکم دادگاه، را با ارزش‌ها، آرمان‌ها و تعهدات اجتماعی و سیاسی مقبولش بسنجد، کار او حقوقی نیست، بلکه زمانی می‌توان عملش را حقوقی دانست که به روش‌های حقوقی‌یی که مولّد و سازندۀ این نتایج است پایبند باشد و دربارۀ آنها سخن بگوید، زیرا نتیجه تنها زمانی می‌تواند معقول شمرده شود که راهی که به آنها ختم شده است نیز معقول باشد. نفس این معقول‌بودن نیز سبب نقدپذیری فرآیند می‌شود، زیرا در این صورت می‌توان پایبندی متصدی حقوق یا حقوقدان را به روش‌ها سنجید و کار او را بازسازی کرد و متوجه شد که کجا به خطا رفته است؛ در حالی که تطبیق‌دادن بدون روشِ نتایج با آرمان‌ها و آرزوهای سیاسی و اجتماعی، هر چه باشد، کاری حقوقی نیست. برای همین هم نباید کسی را که می‌خواهد بدون رعایت روش‌های حقوقی به کار حقوقی مشغول شود، حقوقدان بدی خواند، حقیقت این است که او از اساس حقوقدان نیست.
البته نباید «عمل» (action) یا «کار» حقوقی را  در کلام ژوانژان با «عمل» (acte) حقوقی، در برابر «واقعۀ» (fait) حقوقی، یکسان پنداشت. در این سخنان او «عمل» یا «کار» حقوقی یعنی فعالیت‌ها و فرآیندی که متصدیان حقوق و دانشمندان این رشته برای رسیدن به نتایجی حقوقی، مثل تدوین قانون یا صدور حکم قضایی، به کار می‌بندند. تذکر این نکته هم خالی از فایده نیست که موللر نظریه‌ای خاص دربارۀ «انضمامی‌سازی» قواعد دارد که حتماً باید آن را از اثر خودش یا سیر عقل استاد فلسفی مطالعه کرد و جای بحثش این‌جا نیست. در پست بعد هم تصویری از کتاب «وظیفۀ ادبیات» به ترجمه و گردآوری ابوالحسن نجفی خواهد آمد؛ حسن این کتاب در این است که خواننده را با نظرات مختلفی که در زمینۀ تعهد در ادبیات، به صورت خاص، هست آشنا می‌کند و می‌توان اندیشۀ «عمل ادبیات» یا «عمل ادبی» را نیز در آن‌جا دید و سرآغازی برای مطالعۀ جدی‌تر در این باب قرار داد یا آن را با حقوق مقایسه کرد.
این اعتراف را هم لازم می‌دانم که دشواری موضوع، سرعت کلام ژوانژان و فرانسه‌ندانی من شاید سبب شده باشد که در ترجمۀ ویدیو اشتباهی راه یابد؛ از این بابت عذر می‌خواهم و امیدوارم عذرم، به سبب دشواری این وظیفه، پذیرفته باشد؛ چرا که عشقْ بارِ گران بود و من ظلوم جهول.

#یادداشت

@Lapenseejuridique