▪️ سفید رود: ناگفتۀ کامران دیبا

🖋 وحید آقایی | کارشناسی ارشد مطالعات معماری ایران دانشگاه تهران

در جریان معماری و شهرسازی مدرن و معاصر ایران، دو دستۀ «ناساخته‌ها» و «ناگفته‌ها»، پروژه‌هایی مهم امّا کم‌تر توجه شده توسط محققان تاریخ معماری و شهر است؛ «ناساخته‌ها» منظور طرح‌هایی است که از سوی معماران داخلی و خارجی ارائه می‌شود امّا به دلیل‌های گوناگون، مجال اجرایی شدن آن‌ها فراهم نمی‌شود و «ناگفته‌ها» مقصود پروژه‌هایی، چه اجراشده و چه در حد طرح باقی‌مانده که جای روایت آن‌ها در تاریخ‌نگاری‌هایی که تاکنون انجام‌گرفته است، خالی است و ممکن است، تا امروز فرصت پژوهش بر روی آن‌ها و معرفی‌شان پیش نیامده یا محدودیتی پیش روی ذکرشان بوده و متأثر از فشار بیرونی، عریضه خالی از آن‌ها مانده است. به‌هرروی، آنچه این دو گروه را شایان توجّه می‌نماید، نه‌فقط نام طراحان و ویژگی‌های معماری و شهری کالبد و طرح، بلکه اطلاعاتی است که از بستر زمانی و مکانی‌شان و مناسبات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جامعه و شبکۀ عوامل شکل‌دهندۀ پروژه، در اختیار ما می‌گذارند. پروژۀ طراحی منظر جزیرۀ دریاچۀ سد «سفیدرود» واقع در استان گیلان، اثر کامران طباطبایی دیبا، معمار صاحب‌نام معاصر ایرانی، یک نمونه از گروه ناگفته‌هاست که اگرچه، نام و تصاویر آن، در بخش اختصاص داده‌شده به معرفی معمار در شمارۀ ۱۸ - ۱۹ (بین‌الملل) نشریۀ «هنر و معماری» در سال ۱۳۵۱ ه.ش، تک‌شماره‌ای مهم و ویژۀ مخاطب غیرفارسی‌زبان برای آشنایی با پیشینۀ تاریخی و اقدامات معماری و شهری در ایران عصر پهلوی، در صدر لیست آثار دیبا قرار دارد امّا بعدها هیچ ذکری از آن به میان نمی‌آید و حتی خود او نیز در مکتوبات مرتبط به وی یا تألیفی خودش نظیر کتاب «کامران دیبا: ساختمان‌ها و پروژه‌ها» (تألیف 1981 م، ترجمه ۱۳۹۳ ه.ش) و مصاحبه‌ها و گفت‌وگوهایش در سال‌های اخیر تا آنجا که منابع بررسی‌شده است، نامی از آن نمی‌برد. اثری که حیات و ممات آن چون شماری دیگر از ابنیۀ معاصر ایران به قبل و بعد از وقوع انقلاب جمهوری اسلامی در ایران گره می‌خورد. به‌خصوص که سد از سال ١٣۴۶ ه.ش تا پیش از انقلاب، «فرح پهلوی» نام‌گذاری شده و پس‌ازآن، دیبا در طرح خود، مرکز پروژه را محل قرارگیری مجسمۀ ملکۀ وقت در یک چشم‌انداز طبیعی جانمایی می‌کند؛ اتفاقی نادر که دست‌کم بر اساس شواهد موجود، از نخستین نمونه‌های کاربرد پیکرتراشی و مجسمۀ یک زن صاحب قدرت در ایران هم‌ردیف شاه و رجال ادیب و شاخص کشوری، است.

⭕️ ادامۀ مطلب را می‌توانید در Instant View یا در وب‌سایت کوبه به نشانی زیر بخوانید:

https://telegra.ph/va05-09-28
https://koubeh.com/va05-09-28/

@koubeh