💢42💢بازخوانی انگاره‌های اقتصادی اسلام: نقدی بر اسلام‌شناسی انقلابی شریعتی

✍️سیدمحمدهادی گرامی

⚠️تصویرِ ذهنی سوژه‌ی مکان‌‍مند و زمان‌مند مقوّم اصلی مفهوم «انگاره» است.

[بخش اول]

⬅️ وقتی به متون اسلامی، قرآن و روایات مراجعه می‌شود و مجموع اینها کنار هم قرار داده می‌شود و سپس تلاش می‌شود با نگاهی هرمنوتیکی و تاریخی یک مطالعه‌ صورت گیرد، مشخص می‌شود که ارائه یک خوانش یکپارچه از انگاره‌های «فقر»، «غنا»، «ثروت» و ... آنگونه که مثلا شریعتی در پی آن است، اصلا امکان‌پذیر نیست.

⬅️ مطالعه متون اسلامی با نگاه اسلام‌پژوهی آکادمیک نشان می‌دهد که این متون یک رویکرد کاملا سوبژکتیو به این انگاره‌ها را ترسیم می‌کنند. یعنی «فقر» و «غنا» به مثابه دو پدیده کاملا ابژکیتو و جدا از ذهنیت‌ها و موقعیت‌های سوژه‌ها ترسیم نشده‌اند. در گزارش‌های اسلامی، این انگاره‌ها به مثابه پدیدارهایی که مرتبط با وجه سوژگی و تاریخی انسان هستند، معرفی شده‌اند. انسان فقیر و غنی در چارچوب شرایط و ذهنیت‌ها بررسی شده اند و ما با یک رویکرد ذات‌گرایانه در مواجهه با مقوله‌هایی همچون «فقر» و «غنا» رو به رو نمی‌شویم. به دیگر سخن، بازخوانی اسلام ـ با نگاهی تاریخی ـ نشان می‌دهد که متون اسلامی به هیچ عنوان مواجهه‌ای ایده‌آلیستی با این پدیده‌ها ـ آنگونه که در خوانش شریعتی وجود دارد ـ ندارند.

⬅️ اگر بخواهیم گزارش حداقلی از وضعیت مواجهه متون اسلامی با این انگاره‌های به اصطلاح اقتصادی داشته باشیم، به نظر می رسد در مجموع پنج‌گونه مواجهه وجود دارد: 1. جایی که فقر مدح شده است: «الفقر فخری»؛ یا اینکه گفته شده که در روز قیامت فقرا اولین گروهی هستند که وارد بهشت می‌شوند یا برخی گزارش‌های دیگر. 2. جایی که مواجهه با فقر منفی است: «کاد الفقر ان یکون کفرا»؛ اگر بخواهیم ترجمه روان بکنیم این است که نزدیک است که فقر معنایی جز کفر نداشته باشد. 3. درباره غنا و ثروت هم گزارش‌های وجود دارد که تجلیل می‌کند از ثروت و توسعه بر عیال و خانواده. 4. گزارش‌هایی هم وجود دارد که نهی می‌کند از ثروت و غنا مانند آیه کنز؛ یا مثلا اینکه در روز قیامت آخرین افرادی که وارد بهشت می‌شوند ثروتمندان هستند. 5. گزارش‌های دیگری داریم درباره «کفاف» ـ که کمتر بدان توجه شده است ـ که در واقع وضعیت میانه‌ای میان فقر و غناست که انسان نه کم‌ می‌آورد و نه افزوده‌ای برایش باقی می‌ماند. فرد همان قدری که درآمد دارد به همان میزان هم مصرف دارد؛ این وضعیت خیلی مدح شده است و گفته شده بندگان خاص خدا در این موقعیت قرار می‌گیرند.

⬅️ اگر در مواجهه با این موارد کسی بپرسد که: آیا فقر خوب است؟یا غنا؟ یا کفاف؟ این نوع پرسش کردن آدرس اشتباه دادن است و مدخلی برای فهم نادرست متون اسلامی است. اینگونه فهم‌ها یا پرسش‌ها در چارچوب‌های محدود و بسته اسلام‌شناسی انقلابی یا حتی روشنفکری دینی معنا پیدا می‌کند. این نوع پرسش‌ها براساس یک روی‌آورد ایده‌آلیستی به سنت اسلامی صورت می‌گیرد، در حالی که فهم درست تاریخ و سنت اسلامی حاکی از یک رویکرد کاملا رئالیستی و هستی‌شناختی به این مقوله‌ها است.

👇ادامه در [بخش دوم]

🆔 https://t.me/Khanishha