💢39💢به بهانه به زیر کشیدن فصل سقیفه‌ی برنامه سوره در آستانه فاطمیه

✍️سیدمحمدهادی گرامی

⚠️«همدلی کلید فهم (معرفت‎شناختی) مسأله و حلّ(روان‌شناختی) آن است»

⬅️چندی پیش برنامه «سوره: درنگ دین پژوهی» همزمان با ایام فاطمیه فصل جدیدی از برنامه با عنوان «فصل سقیفه» را راه‌اندازی کرد. این سلسله نشست‌ها پس از شب دوم و حضور سعید طاوسی مسرور، به یک‌باره به تعطیلی کشیده و یا به تعبیر بهتر به زیر کشیده شد(نک: اینجا و حدود هشتصد کامنت).

⬅️این اقدام واکنش‌های زیادی در فضای مذهبی و رسانه‌ای به خصوص در آستانه ایام فاطمیه داشت که عمدتا رویکرد انتقادی و مخالفت داشت. محسن حسام مظاهری طی یادداشتی نوشت: «مادامی که حتی یک کارشناس اهل سنت اجازه‌‌ی حضور در رسانه‌ی عمومی کشور و تبیین مواضع و بیان روایت هم‌مذهبان خود از تاریخ اسلام را ندارد، ادعاهایی ازین قبیل ‌که می‌خواهیم در فلان برنامه درباره‌ی واقعه‌ی حساس و چالش‌برانگیزی مثل سقیفه، علمی و مستند «گفتگو» کنیم، تنها به شوخی شبیه است».

⬅️پس از وی امداد توران استاد دانشگاه ادیان و مذاهب نیز در یادداشتی که گویا در واکنش به مظاهری بود، نوشت: «این توهم را- که نمی دانم اولین بار چه کسی برسر زبان طیفی از شیعیان انداخت- بارها شنیده‌ایم که سقیفه و مساله امامت و خلافت یک منازعه تاریخی و تاریخ‌گذشته است. به نظر می‌رسد که مروجان اصلی چنین سخنی در واقع مروجان سقیفه‌اند»؛ گرچه حتی خود وی نیز در پایان یادداشتش اذعان کرد که این یادداشت لزوما نقد مظاهری نبوده است. افراد دیگری نیز بیش و کم در فضای مجازی در ایجاد این جو رسانه‌ای مشارکت جستند.

⬅️به گمان نگارنده مشکل اصلی چنین جدال‌هایی که معمولا به آرامش و نتیجه جدی منجر نمی‌شود، فقدان نگاه همدلانه است. اگر از چنین مسندی به قضاوت بنشینیم شاید هم توران، هم مظاهری و هم آنان که فصل سقیفه را به زیر کشیدند، حق داشته باشند؛ مشکل این است که ما نمی‌خواهیم و البته عمدتا نمی‌توانیم درکی از دغدغه‌های یکدیگر از منظری متفاوت داشته باشیم. مظاهری درباره نابرابری که در رسانه ملی در این خصوص وجود دارد، بی‌راه نمی‌گوید. دغدغه توران نیز از منظر شیعه‌پژوهی که دل در گرو کلام و عقاید شیعی دارد و با انسداد گفتگو درباره هسته عقاید شیعی در آستانه ایام فاطمیه در رسانه ملی روبه‌رو می‌شود، قابل درک است. آنان که برنامه را نیز تعطیل کردند حتما دغدغه‌هایی داشته اند که احتمالا از آنها نامطلعیم.

⬅️اما اگر از منظری همدلانه به عنوان کسی که قرار است برای یک رسانه عمومی با اهداف دینی نسخه بپیچد، بنگریم، چه باید گفت؟! مسعود دیانی و سایر فراهم‌آورندگان چنین برنامه‌ای باید چه کنند؟

⬅️همه و حتی خود مظاهری نیک می‌دانند که در شرایط موجود هیچگاه زمینه گفتگوی جدالی و رودررو میان اندیشمندان شیعی و سنی در رسانه ملی فراهم نخواهد شد. از سوی دیگر مسأله سقیفه همواره یک مسأله تاریخی بوده است و خواهد بود و اینکه این مسأله تاریخی تا چه حد، ربط و نسبتی با انسان امروزین ایرانی دارد، همیشه مورد چالش و پرسش خواهد بود.

⬅️کوتاه سخن اینکه اگر این برنامه به کارکردها و خط مشی اصلی خود بازگردد، شاید بتوان راهی برای برون‌رفت از چنین مشکلاتی یافت. در واقع مسیر میانه و برون‌رفت برای دیانی و همکارانش تلاش برای بازگرداندن برنامه به ریل «درنگ دین‌پژوهی» است. به نظر می‌رسد این برنامه به تدریج از روندی که در آغاز کار داشت و تلاش می کرد، مسأله دین را در میانه دین‌ورزی عوامانه و روزمره از یک‌سو و دین‌شناسی نخبگانی آکادمیک از سوی دیگر، بررسی کند، متوقف شده است.

⬅️جهت‌دهی و جهت‌گیری یک برنامه رسانه‌ای گفتگو محور به شکل عمده‌ای براساس مهمانانی است که در برنامه دعوت می شوند و رویکرد ساختارمحورانه و برنامه‌ریزانه، کمک جدی به تغییر روند برنامه نخواهد کرد. روند مشارکت و دعوت مهمانان برنامه به گونه‌ای شده است که گویا از وضعیت «درنگ دین‌پژوهی» به وضعیت «جدال در دین‌ورزی» سوق پیدا کرده است. طبیعتا در چنین فضایی است که بن بست «به زیر کشیدن فصل سقیفه» رخ می دهد.

⬅️البته انگاره «دین‌پژوهی» در این برنامه از دو جهت باید با «دین‌پژوهی محض آکادمیک» متمایز باشد. نخست آنکه در این دین‌پژوهی رسانه‌ای باید ربط و نسبت موضوعات با انسان امروز ایرانی به طور ملموس و جدی مطرح و بررسی شود؛ ثانیا به حساسیت‌های رسانه‌ای و حکمرانانه در خصوص دین‌پژوهی که ماهیتی آکادمیک، برون‌دینی و تاریخی دارد، توجه جدی شود هرچند که در دانشگاه و فضای نخبگانی چنین حساسیتی معنا ندارد.

⬅️در هر صورت پیشنهاد من به مسعود دیانی و همکارانش این است که تا دیر نشده برنامه وزین سوره را به ریل اصلی خود که همانا صرفا «درنگ» در «دین‎پژوهی» است و نه «جدال» درباره «دین‌ورزی» بازگردانند.

#سقیفه #فاطمیه #سوره #برنامه_سوره #فصل_سقیفه #دین‌پژوهی

🆔 https://t.me/Khanishha