💢17💢 نژادپرستی و قرآن(1): سوره حجرات دستمایه غیریت‌سازی در جهان اسلام!

✍️ سیدمحمدهادی گرامی

⚠️ «هژمونی گفتمانی هیچ‌گاه مورخ اندیشه(فاعل شناسا) و ابژه را به حال خود وانمی‌گذارد».

⬅️ احتمالا آیه سیزدهم سوره حجرات: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ» مهمترین آموزه اسلامی در نفی نژادپرستی، بازنمایی یگانگی هستی انسان‌ها و به رسمیت شناختن پرهیزگاری به عنوان تنها شاخص فضیلت انسان‌ها بر یکدیگر است. این آیه بنیادی‌ترین مضمونی است که رویکرد اسلام به مساوات وجودی انسان‌ها از هر دسته، رنگ و نژادی را به تصویر می‎کشد.

⬅️ سابقه تاریخی بحث‌های مربوط به آیه در قرون نخست ـ یعنی تا سده سوم ـ هجری دربرگیرنده مجادلات پردامنه‎ای ـ همانند برخی دیگر از آیات قرآنی ـ نیست. بیشتر مطالب نویسندگان نخستین اسلامی درباره این آیه شامل مباحث لغوی و معنای آیه است و تقریبا ارتباطی با گفتمان‌های مدرن و حتی قرون میانه‌ای جهان اسلام درباره این آیه ندارد. از سده‌های میانه ـ یعنی سده چهارم هجری ـ به بعد است که گفتگوها درباره این آیه کم‌کم به فراتر از مباحث لغوی و تبیین معنای آیه کشیده می‌شود.

⬅️ پس از گذار از سده‌های متقدم و میانه هجری، پیجویی تفسیر آیه در عصر مدرن در جهان اسلام ما را با وضعیت کاملا متفاوتی روبه‌رو می‌کند. تفسیر این آیه در دوره مدرن گرچه به مقوله شعوبی‌گری ـ یا همان ملی‌گرایی عربی/عجمی ـ همچنان توجه دارد، ولی در چارچوب این گفتمان کهنه قرون میانه‌ای محدود نمانده است و متناسب با دغدغه‌های جریان‌های مختلف جهان اسلام، در چارچوب گفتمان‌های جدیدی نیز مورد توجه و تفسیر قرار گرفته است. درک این نکته و طبقه‌بندی این جریان‌ها از یکسو در گرو به‌رسمیت شناختن هژمونی گفتمانی بر مقوله فهم ـ براساس دیدگاه اندیشمندان پست‌مدرنی همچون میشل فوکو ـ است، و از سوی دیگر در گرو موفقیت پژوهشگر برای انتزاع یک کلّیت از تفاسیری است که از این آیه ارائه شده است.

⬅️ در واقع گرچه این آیه مهمترین آموزه اسلامی در زمین یکانگی هستی بشری و نفی هر نوع نژادپرستی و شاخص‌های غیراخلاقی برای برتری انسان‌ها بر یکدیگر است؛ اما همین آیه دستمایه تلاش‌ گفتمان‌ها و جریان‌های مختلف در جهان اسلام برای غیریت‌سازی قرار گرفته است. این آیه به دلیل پرداختن به مسائلی همچون نژاد، قومیت و مقوله برتری، نه تنها ظرفیت چنین غیریت‌سازی را در سطح نظری داشته است، بلکه در عمل و سطح کنش اجتماعی نیز یکی از محوری‌ترین آموزه‌های قرآنی است که بیشترین خدمت را به این غیریت‌سازی کرده است؛ این در حالی است که در سطح ایدئولوژی و آرمان‌های اسلامی این آیه در تضاد کامل با اینگونه غیریت‌سازی‌ها قرار داد!

⬅️ در تفاسیری که از این آیه ارائه شده است، در مجموع می‌توان ردپای چهار گفتمان فکری ـ اجتماعی در جهان اسلام را یافت: ملی‌گرایی ایرانی ـ شیعی، ملی‌گرایی عربی ـ سنی، پان ـ اسلامیسم و غرب‌ستیزی و ساینتیسم و مدرنیسم غربی. با اینکه همه این گفتمان‌ها در نفی نژادپرستی هم‌نوا هستند، اما عملا این آیه را دستمایه‌ای برای غیریت‌سازی علیه یکدیگر ـ به شکل آشکارا یا پنهان ـ به خصوص براساس «ملی‌گرایی» قرار داده‌اند.

⬅️ نژادپرستی باور به برتری یک نژاد بر نژادهای دیگر است، اما به نظر می‌رسد که این پدیده در قرن حاضر با ایدئولوژی‌هایی همچون ملی‌گرایی همراه شده است و برای نمونه در شوونیسم و توتالیتاریسم فاشیستی به اوج بروز خود رسیده است. پاول گلوری (Gilroy, Paul, 1987: 87) در این خصوص می‌گوید: «به گونه‌ای فزاینده با نوعی نژادپرستی روبه‌روییم که از شناخته شدن با این عنوان طفره می‌رود، زیرا می‌تواند «نژاد» را با ملیت، وطن‌پرستی و ملی‌گرایی پیوند دهد. اکنون این نوع نژادپرستی که از مفاهیم خامِ برتری و سروَری زیست‌شناختی فاصله لازم را گرفته است، در پی عرضه تعریفی خیالی از ملت همچون یک اجتماع فرهنگی متحد است؛ از این رو، از فرهنگ ملی یک تصویر می‌سازد و از آن دفاع می‌کند».

⬅️ لذا ایدئولوژی ملی‌گرایی خاستگاهی نژادی دارد و می‌توان از آن به عنوان خوانشی مدرن از یک گرایش اخلاقی ناپسند تاریخی تعبیر کرد. بر همین اساس، تفاسیر اسلامی که از این آیه نیز ارائه شده است ـ حتی در قرون میانه ـ در قالب‌های زبانی نژادپرستانه ارائه نشده است و در بدترین حالت گونه‌ای از یک ملی‌گرایی فرهنگی پررنگ است.

🆔 @khanishha