2️⃣در میانه صفویان صوفی و صفویه فقاهتی: ملّاطاهر قمی و خوانشی رادیکال از تشیّع

✍️سیدمحمدهادی گرامی

⚠️«خوانش تشیع به مثابه امر پیوسته تاریخی، همان‌قدر که علوی است صفوی نیز هست»

◀️18 سال پیش هنگامی که بسی بیشتر از امروز به زیر و رو کردن نسخ خطی و مطالعات عصر صفوی علاقه داشتم، در مخزن نسخ خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی با نسخه‌ای به نام «حکمة العارفین» مواجه شدم. آنچه مایه شگفتی‌ بود، اسم نویسنده کتاب یعنی «ملامحمدطاهر قمی» بود؛ اگر در تاریخ فکر و فرهنگ شیعی در پی چند پیش‌نمونه (Prototype) در زمینه دشمنی‌ورزی با فلسفه و تصوف باشیم، اگر نخستین آنها ملاطاهر نباشد، بی‌گمان یکی از مهمترین آنهاست. اما دنباله نام کتاب به خوبی هدف وی از این نگاشته را نشان می داد: « ... فی دفع شُبَه المخالفین من المتفلسفین و المتصوفین».

◀️یکی از نقاط عطف در تاریخ فکری و فرهنگی تشیع ظهور سلسله صفویه بود؛ بسط این نقطه عطف در امتداد محور زمان خطی مستقیم نخواهد بود و منعکس‌کننده سقوط و صعودهای بسیار جدی در خویش است. مهمترین تحول فکری تشیع در این دوران گذار از صفویه صوفی/قزلباشی به صفویه فقاهتی/اخباری بود. گرچه سلسله صفویه با اتکا به سرمایه انسانی و معنوی قزلباشان پا گرفت، در چرخشی مثال‌زدنی، در دوره‌ای متأخرتر ماهیتی ضدصوفی/فلسفی یافت. در این گفتمان جدید گرایش عالمان دینی به سمت تصوف و فلسفه مصداقی از «علماؤهم شِرار خلق الله علی وجه الأرض لأنهم یَمیلون إلی الفلسفة والتصوف» شناخته شد. با این حال، در بررسی این گذار نقش ملاطاهر قمی و کتاب وی «حکمة العارفین» کمتر شناخته‌ و بررسی شده است. براساس همین دغدغه، 5 سال پیش همراه با دوست عزیز دکتر عطا انزلی تلاش‌های پراکنده پیشینم در خصوص این کتاب را به سامان رساندیم و در نهایت آن را با عنوان «opposition to philosophy in safavid Iran» در انتشارات بریل لایدن هلند به چاپ رساندیم.

◀️دانلود فایل در کانال خوانش‌ها👈
@khanishha