رهبران ناپیدا

در رژیم ها و سازمان های اقتدارگرا، رهبری همیشه به معنای حضور نیست. ملاعمر پس از ۱۳۸۰ از انظار ناپدید شد و مرگش (۱۳۹۲) تا ۱۳۹۴ پنهان ماند. مسعود رجوی از ۱۳۸۲ هیچ جا دیده نشده، ولی در روایت سازمان مجاهدین(منافقین) همچنان رهبر است؛ زنده‌بودنش ادعایی است که بیرون از سازمان نمی‌توان راستی‌آزمایی کرد. حسن نصرالله از ۱۳۸۵ به‌دلایل امنیتی جز از پشت پرده تصویر با مخاطبانش سخن نگفت، و اسامه بن‌لادن سال‌ها از طریق نوار و ویدیو رهبر نمادین ماند. این حالت‌ها یکسان نیستند: ملاعمر «رهبر پنهان»، رجوی «رهبر مناقشه‌برانگیز» و نصرالله «رهبر حاضر در غیاب» بود. چرا؟!

نخستین عامل امنیتی است: برای رهبر در معرض ترور، ناپیدایی یکی از شروط زنده‌ماندن است. دومین عامل سازمانی است: پنهان‌داشتن ضعف، بیماری یا مرگ رهبر می‌تواند انسجام را حفظ کند؛ ماجرای ملاعمر نمونه‌اش است. سومی عامل نمادین است: کسی که دیده نمی‌شود نه خطا می‌کند، نه پیر می‌شود و نه در برابر پرسش می‌ایستد، و هر پیرو می‌تواند او را آن‌گونه که می‌خواهد تصور کند.
عامل فرهنگی هم نقش دارد. سنت مرید و مرادی و الگوی غیبت در الهیات شیعه، ذهن را برای پذیرش اقتدار غایب آماده می‌کند. با این همه، غیبت امام دوازدهم(عج) مساله‌ای اعتقادی است، نه راهبرد سیاسی؛ بهتر است آن را زمینه‌ای ذهنی بدانیم، نه علت مستقیم.
این الگو در جغرافیاهای دیگر هم دیده شده است. رهبران چریکی آمریکای لاتین سال‌ها زیرزمینی ماندند و هوگو چاوز در ماه‌های بیماری‌اش در کوبا غایب بود، ولی دولتش با شعار «چاوز زنده است» حضور او را ادامه داد. رهبر ناپیدا بیش از آنکه پدیده‌ای فرهنگی باشد، کارکردی سیاسی است که هرجا هزینه دیده‌شدن یا اعتراف به ضعف بالا باشد، شاید ظاهر شود.

الیاس کانتی، نویسنده و اندیشمند اتریشی، در «توده و قدرت» رازداری را در هسته‌ی قدرت می‌نشاند. رهبر ناپیدا، این حکم را به نهایت می‌رساند، ولی  بهایی هم دارد: قدرتی که بر راز استوار است، وقتی راز فاش شود پشتوانه‌ای جز خود راز ندارد. با مرگ، اختلاف داخلی یا نیاز به تصمیم فوری، دو پرسش پیش می‌آید: کیست که به نام او سخن می‌گوید، و چه کسی مشروعیت تصمیم را تضمین می‌کند؟ در سازمان‌هایی که همه‌چیز به شخص متکی است، نبود نهاد جایگزین می‌تواند به فروپاشی یا انشعاب بینجامد.
پس شاید پرسش اصلی این نباشد که «رهبر کجاست؟»، بلکه این باشد: وقتی رهبر دیده نمی‌شود، چه کسی از جانب او حرف می‌زند و بر چه اساسی پذیرفته می‌شود؟
#یدالله_کریمی_پور
#karimipour_k