جشن‌های ایرانی

‍ 🌹مهرگان، جشن مهرورزان (۱۶ مهرماه) فرخنده باد.

✍️ شاهین سپنتا

✅ مهرگان، در طول تاریخ دومین جشن بزرگ ایرانیان پس از نوروز بوده است. برای برگزاری جشن مهرگان، ریشه‌های طبیعی، تاریخی، اسطوره‌شناسی، اخترشناختی و آیینی بر شمرده‌اند.

✅ فردوسی در شاهنامه آنجا که درباره فریدون و پیروزی کاوه آهنگر بر ضحاک (بیوراسب) سخن می‌گوید به برگزاری جشن مهرگانِ فصلی در «سَرِ مهرماه» و آغاز فصل پاییز اشاره می‌کند.

✅ پیش از تدوین نظام جشن‌های ماهانه در دوران ساسانی، جشن ویژه ایزدِ مهر یا میترا را میتراکانا (وابسته به میترا) می‌نامیدند که در آغاز مهرماه برگزار می‌شد.

✅ چنانکه نوروز در نخستین روز از بهار، برابر با نقطه‌ اعتدال بهاری برگزار می‌شود، جشن مهرگانِ فصلی(میتراکانا) یا «جشن خزان» نیز در آغاز اعتدال‌ دوم یا اعتدال پاییزی برگزار می‌شد؛ به سخن دیگر در سال خورشیدی طبیعی، پس از فصل بهار و تابستان که هر یک دارای سه ماه ۳۱ روزه هستند، به نقطه اعتدال پاییزی (مدت روز و شب‌ برابر است) می‌رسیم که بر این بنیانِ اخترشناختی، روز برگزاری جشن مهرگانِ فصلی در آغاز یکم مهرماه بوده است.

✅ اما از دوران ساسانی جشن مهرگانِ ماهانه در مهر روز از مهرماه (شانزدهم مهرماه) برگزار می‌شود، چون در گاه‌شماری ایرانی، شانزدهمین روز هر ماه و هفتمین ماه هر سال «مهر» نام دارد، از این روی به فرخندگی این هم‌نامی، روز مهر از ماه مهر یا شانزدهم مهرماه جشن مهرگان ماهانه برگزار می‌شود. ‌این جشن از روز شانزدهم مهر آغاز می‌شود و شش روز به طول می‌انجامد و در روز ۲۱ مهر به پایان می‌رسد. در گذشته نخستین روز این جشن را مهرگان همگان(عامه) و آخرین روز این جشن را مهرگان ویژه(خاصه) می‌نامیدند.

✅ مهر یا میترا، ایزد روشناییِ مینوی، پیمان‌داری، دوستی و مهرورزی است. در باور، فرهنگ و ادب ایرانی پرتوهای زندگی‌بخش بزرگ‌ترین سرچشمه نور مادی(خورشید) را نیز مهر می‌نامند. نیاکان ما با ژرف‌نگری در شناخت درونی بزرگ‌ترین سرچشمه نور مینوی(خداوند)، فروزه‌های پاک و جاودانش همچون «مهرِ مینوی» را نیز ستودند و کوشیدند تا برترین صفاتی را که برای او متصور بودند همچون مهرورزی و پیمان‌داری و میانه‌‌روی و دادگستری را در نهاد خود نیز پرورش دهند.

✅ مهرگان «روز مهر ایرانی» و «جشن مهرورزان» است. مهر همواره بر پیمان و پیمان‌داری استوار است. مهر در اوستای نو ایزد فروغ و روشنایی و پیمان‌شناسی است. به گزارش بندهش، مشی و مشیانه (مهری و مهریانه) یا نخستن مرد و زن نیز در باورهای ایرانی در مهرماه و مهر روز (هنگام جشن مهرگان) از تخمه کیومرث از زمین روییدند و به هم پیچیدند، و در آغاز گیاه‌پیکر بودند و سپس مردم‌پیکر شدند.
سراینگان پارسی‌گو به ارتباط جشن مهرگان و مهرورزی اشاره کرده‌اند:

👈 مسعود سعد سلمان:
روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان/
مهر بفزای ای نگار مهرجوی مهربان

👈 ادیب ترمذی:
تویی که مهر تو در مهرگان بهار من است/
که چهره تو گلستان و لاله‌زار من است

👈 عثمان مختاری غزنوی:
با چمن نامهربان شد باز باد مهربان/
مهرگانی باده پیش آر ای نگار مهربان

👈 در نوروزنامه منسوب به خيام نيشابوری آمده است: «مهرماه، اين ماه را از آن مهرماه گويند که مهربانی بود مردمان را بر يکديگر، از هر چه رسيده باشد از غله و ميوه نصيب باشد بدهند، و بخورند به‌هم...»

✅ برگزاری مهرگان در نخستین ماه پاییز و همزمان با پایان فصل کشت و برداشت محصولات کشاورزی از دیرباز در جامعه ایرانی که استوار بر کشاورزی بوده، رنگ و بویی ویژه داشته است.

بر این پایه، گستردن خوان مهرگانی با پارچه‌ای ارغوانی و نهادن کتاب، آب و بوی‌های خوش همچون گلاب در گلاب‌دان و اسپند و عود و صندل، گل‌های همیشه‌بشکفته سرخ یا بنفش با شاخه‌های همیشه سبز گیاه مورد، آيینه، آويشن و میوه‌هایی همچون، انار سرخ، سیب سرخ، بِهی(بِه)، انجیر، سنجد، انگور سفید و سرخ، خرما، خرمالو و دانه‌هایی همچون گردو، بادام، پسته، فندق، تخمه و نخودچی و کشمش در کنار نان‌های سنتی، شیر، شربت، شکر، شیرینی و هفت دانه خوراکی مانند گندم، جو، برنج، نخود، عدس، ماش و لوبیا، در کنار آتش فروزان در آتشدان یا شمع و سپس دست‌افشانی، پایکوبی و سُرنا و دف‌نوازی و شادمانی همگانی، از آیین‌های زیبای جشن مهرگان، و ستایش داده‌های اهورایی است.

@SHAHINSEPANTA
@JASHNHA2

🌿 جشن مهرگان در باشگاه بازی و ورزش کودکان فرفره، در کاشان، به کوشش بانو عطاردی همراه با اجرای برداشتی کودکانه از داستان کاوه آهنگر، با ساختن کاردستی از تاج فریدون و پرچم درفش کاویانی به دست کودکان.

🌿 مهرگان ۱۴۰۵
@jashnha2

‍ ‍ ‍ ✅ ریشه های تاریخی و فرهنگی چهاردهم مهرماه، روز ملی دامپزشکی

✍️ شاهین سپنتا

👈 در ایران باستان هر یک از روزهای ماه، نامی ویژه داشتند. برای نمونه روز یکم هر ماه را «اورمزد»، روز دوم را «بهمن»، روز هفتم ماه را « امرداد»، روز دهم را «آبان»، روز دوازدهم را «ماه»، روز چهاردهم را «گوش» و روز بیست و یکم را «رام» می‌نامیدند و در روزهای «بهمن»، «ماه»، «گوش» و «رام » که در اصطلاح روزهای «نبُر» نامیده می‌شدند از ریختن خون جانوران و خوردن گوشت آنها پرهیز می‌کردند و این کار با انگیزه حفظ جمعیت‌ گروه‌های جانوری و همچنین تامین سلامتی انسان‌ها انجام می‌شد.

👈 واژه «گِوش» در اوستا «گِو» = «گاوُ» = «گاوُش» = «گِوش » و در پهلوی «گُوش» و در فارسی «گاو» در اصل به معنی «جهان» و «گیتی» و «مجموعۀ آفرینش » و همچنین نام کلی همه چارپایان و ستوران اهلی است. گاه این واژه به معنی گوشت یا شیر هم آمده است. گُوش نام روز چهاردهم ماه است که به نام گِوش ایزد بانوی نگاهبان چارپایان سودمند خوانده می‌شود.

👈 در نهمین یشت از یشت‌های بیست و یک گانه اوستا که «گوش یشت» یا «دَرواسپ یشت» نام دارد (دَرواسپ به معنی " دارنده اسب درست" می‌باشد) در ستایش و نیایش ایزد بانوی نگاهبان چارپایان و ستوران (گِوش یا گِوش تَشَن یا درواسپ) می‌خوانیم:

« درواسپ توانای مزدا آفریده اشَوَن را می‌ستاییم که ستوران خُرد را تندرست نگاه می‌دارد؛ که ستوران بزرگ را تندرست نگاه می‌دارد؛ که کودکان را تندرست نگاه می دارد…نیرومند بُرزمند پاداش نیک بخشنده و درمان بخشی که اشَوَن مردان را یاری رساند و پیشه درست بخشد و آرامگاه آماده کند.»

👈 دستور "داراب پالتن" موبد بزرگ پارسی در منظومه خود به نام «فرضیات‌نامه» که در سال ۱۰۶۳ یزدگردی سروده، تفصیل سی روز از ماه را به شرح از یک ترجمه پهلوی آورده و «تفصیل روز گوش» را چنین به نظم کشیده است:

به روز گوش زین گردان بر اسپان
خریدن جملگی این روز می‌دان

به رنج و آفت خلقان حمایت
همه این روز کردن به حمایت

هر آنچه کار گاو و گوسفند است
همه این روز کردن سودمند است

همه کار سلاح و ورزش آن
نمودن هر هنر این روز می‌دان

به کشت و ورزها هم گاو راندن
به آمرزش پی این کار ماندن

کند کم خورد هر چند گوشت این روز
که شیر و غیر ازو بر خوان باندوز

به روز گوش و هم دیگر انیران
تمامی شاخ و هم سُم ستوران

به رنگ گونه‌گون آراستن‌شان
دهشن نیک‌تر دادن به ایشان

ز انگور و ز خرما کار سازد
به بیع و هم شرا انبار سازد

👈 مسعود سعد سلمان (۵۱۶-۴۳۸ق.) نیز در منظومه "روزهای فرس" در مورد «گوش‌روز» یا چهاردهم ماه و شادمانی در این روز گوید:

گوش روز ای نگار مشکین خال‌
گوش بربط بگیر و نیک بمال

من ز بهر سماع خواهم گوش
بی‌سماعم مدار در هر حال

👈 در این روز گویا دعای مخصوص درواسپ را می‌خواندند و سلامت حیوانات را آرزو می‌کردند چنانکه در کتاب پهلوی «شایست و ناشایست» آمده است:

«امردادت رمه چارپایان بدهاد… گوشورون امشاسپند تو را نگاهبان چارپایان و گوسفندان باد.»

👈 گوش‌ روز (روز ۱۴هرماه) و اشتاد روز (روز ۲۶هرماه) از نظر تقویم امور دامی مهم بوده است. در «گوش روز» به آموزش گاو برای کار توجه کرده و در «اشتاد روز» گشن‌گیری حیوانات را مورد دقت قرار می‌داده‌اند، البته مسلما در روزهای دیگر نیز این امور مورد توجه بوده، اما در این روزها کوشش بیشتری داشته‌اند. در یکی از متون پهلوی میانه به نام «اندرز انوشه‌روان آذرپاد مهر اسپندان» آمده:
«گوش روز، پرورش گوشورون کن و گاو کار به ورز آموز … اشتاد روز، اسب و گاو ستور به گشن هل تا به درستی بزاید.»

👈 دکتر تاج‌بخش، دامپزشک و استاد ممتاز دانشگاه تهران که از سال ۱۳۶۹ خورشیدی به پیشنهاد او چهاردهم مهرماه هر سال به عنوان روز دامپزشکی برگزیده و در تقویم رسمی کشور ثبت شد، در مورد تاریخچه برگزیدن روز دامپزشکی می‌گوید:

« در سال ۱۳۶۹، دانشجویان دانشکده دامپزشکی که تمایل داشتند روزی را به عنوان روز دامپزشکی معین کنند، از نگارنده تعیین روزی را خواستند؛ اینجانب گفتم که روز چهاردهم به یاد "گوش روز" خوب است، چون هم در ایران باستان روز مبارکی بوده و هم در منابع اسلامی آمده است؛ به عنوان ماه نیز "مهرماه" شایسته است چون آغاز سال تحصیلی است. بنابراین چهاردهم هر مهرماه به عنوان روز دامپزشکی معیّن شد.»
@shahinsepanta

Iranian Festivals in Iran's Official Calendar by Shahin Sepanta

🌿 ایران از پای نمی‌اُفتد، می‌تپد و چون قُقنوس از خاکستر خود برمی‌خیزد؛ مانندِ دُلفین جَست می‌زند و پیدا می‌شود و نهان می‌شود، و باز از نو پدیدار. هر کجا که گمان کنید که نیست، درست همانجا هست، در هر لباس، هر سیما، چه در زربفت و چه در کرباس، چه گویا و چه خاموش.

هزاران هزار صدا در خرابه‌هایِ تو پیچید که: «دیوان آمد، دیوان آمد!» این صدا در خرابه‌هایِ دیگر نیز پیچیده‌ است و گوشِ روزگار با آن آشناست؛ ولی دیوان می‌آیند و می‌روند، غولان می‌آیند و می‌روند، دوالپایان پاورچین پاورچین می‌گذرند، و آن روندهٔ بزرگ که ایران نام دارد، می‌ماند.

✍️ محمد‌علی اسلامی ندوشن
برگرفته از فصلنامهٔ هستی، تابستانِ ۱۳۷۲ خورشیدی، صص ۱۸۴–۱۸۳

🎙️اجرا : ایران‌بانو مهناز شهباز

#ایران

@jashnha2

🌸 جشن ‌شهریورگان (۴شهریورماه) فرخنده باد

✍ شاهین سپنتا

✅ «شهریور»، به معنای «شهریاری آرمانی»، در گات‌ها (سرودهای زرتشت) یکی از فروزه‌های اهورامزدا و در اوستای نو یکی از امشاسپندان است و او را مینوی جوانمردی نیز خوانده‌اند.

✅ در گاه‌شماری ایرانی، ششمین ماه سال و چهارمین روز از هر ماه «شهریور» نام دارد، از این‌روی در روز شهریور از شهریورماه یا چهارم شهریورماه «جشن شهریورگان» را برپا می‌کنیم.
.
✅ جشن #شهریورگان پیوندی نیز با اسطوره‌ نبرد نخستین انسان (کیومرث)، با اهریمن دارد. در این اسطوره، کیومرث با یاری امشاسپند شهریور بر اهریمن پیروز شده و دوران پیروزی و شهریاری بشر بر زمین آغاز می‌شود.

✅ روز جشن شهریورگان از سوی دوستدران فرهنگ ایران به نام «روز پدر ایرانی» یا «روز مرد ایرانی» نام‌گذاری شده است.

✅در اندرزنامه «آذرپاد مهر اسپندان» نیز آمده است: «در شهریور روز شاد باش زیرا که شادی ویژه مردمانی است که شهریار گزیده خوب داشته باشند.»

🌿 چهارم شهریور یا شهریورگان روز نکوداشت شهریاری آرمانی است و از آنجا که نزد ایرانیان کورش بزرگ شهریاری آرمانی است و شهریورگان روز مینوی جوانمردی، و روز پدر نام گرفته است، بر این پایه، در این روز از کورش بزرگ شهریار نامور ایرانی به عنوان پدر ایران زمین، نیز یاد می‌کنند.

🌿 در کتاب پهلوی «بندهش»، آنجا که «درباره چگونگی گیاهان» سخن به میان می‌آید، از میان گل‌ها، «شاه اِسپَرغم» یا ریحان یا نازبو ویژه شهریور معرفی شده است.

Tel:
@shahinsepanta
@jashnha2

در فرهنگ ایران از میان گل‌ها زنبق زرد یا زنبق رشتی از خانواده سوسنیان با نام علمی Hemerocallis lilio-asphodelus نماد جشن #امردادگان است . @JASHNHA2

🌳 جشن امردادگان ( هفتم امردادماه) فرخنده باد:
✍️ شاهین سپنتا
.
🌿 «اَمُرداد» در فارسی، در اوستا «اَمِره‌‌تات» و در پهلوی « اَمُردات» به معنی «جاودانگی و بی‌مرگی» و در گات‌ها (سرودهای زرتشت) یکی از فروزه‌های اهورامزداست.
.
🌿 پنجمین ماه از سال و هفتمین روز از هر ماه «امرداد» نام دارد.
.
🌿 به فرخندگی هم‌نامی روز و ماه به نام امرداد و بزرگداشت جایگاه آن در اندیشه ایرانیان، روز هفتم امردادماه هرسال جشن امردادگان برگزار می‌شود.
.
🌿 امرداد، نماد سرزندگی، نوزیستی و جوانی همیشگی است؛ از این روی در بندهش آمده است: « امرداد بی‌مرگ سرور گیاهان بی‌شمار است؛ زیرا او را به گیتی، گیاه خویش است... اگر کسی گیاه را رامش بخشد یا بیازارد، آن گاه امرداد از او آسوده یا آزرده بود...».
.
🌿 دستور «داراب پالن» در منظومه «فرضیات‌نامه» از آیین‌های شاد در بوستان و گلستان و باغ و دشت و رسیدگی به آنها به هنگام «امرداد‌ روز» سخن می‌گوید و «مسعود سعد سلمان» نیز شادکامی در امردادماه را سپارش می‌کند.
.
🌳 ویژگی برجسته جشن #امردادگان، بزرگداشت درختان و گیاهان - نماد سرسبزی زمین- و یادآورنده خویشکاری انسان‌ها در پاسداشت آن هاست.
از آنجا که جنگل ها گنجینه های ارزشمند گونه های مختلف گیاهی به شمار می روند و در سال های اخیر در معرض آسیب های فراوان و تخریب گسترده قرار گرفته اند، با در نظر گرفتن ضرورت پاسداشت این سرمایه های تکرار نشدنی ملی، پیشنهاد شد که این روز به عنوان «روز ملی پاسداشت جنگل‌ها» نامگذاری شود.
.
🌼 در بندهش، آنجا که «درباره چگونگی گیاهان» سخن به میان می‌آید، از میان گل‌ها، «چمبگ/ زنبک / زنبق» گل ویژه امرداد معرفی شده است که برپایه دانش گیاه شناسی منظور از آن گل Hemerocallis lilio-asphodelus است که در ایران با نام «زنبق زرد» یا «زنبق رشتی» شناخته می‌شود.

@SHAHINSEPANTA
@JASHNHA2

⬅️ خاستگاه:
http://drshahinsepanta.blogsky.com/1390/05/05/post-642/

🌿 به فرخندگی تیرگان در تیرماه ۱۴۰۵ هموندان گروه فرهنگی ایرانشهر و انجمن فرهنگی افراز در سرای بدیع گردهم آمدند  و یک شب به یادماندنی را آفریدند.

@shahinsepanta