‍ 🌹مهرگان، جشن مهرورزان (۱۶ مهرماه) فرخنده باد.

✍️ شاهین سپنتا

✅ مهرگان، در طول تاریخ دومین جشن بزرگ ایرانیان پس از نوروز بوده است. برای برگزاری جشن مهرگان، ریشه‌های طبیعی، تاریخی، اسطوره‌شناسی، اخترشناختی و آیینی بر شمرده‌اند.

✅ فردوسی در شاهنامه آنجا که درباره فریدون و پیروزی کاوه آهنگر بر ضحاک (بیوراسب) سخن می‌گوید به برگزاری جشن مهرگانِ فصلی در «سَرِ مهرماه» و آغاز فصل پاییز اشاره می‌کند.

✅ پیش از تدوین نظام جشن‌های ماهانه در دوران ساسانی، جشن ویژه ایزدِ مهر یا میترا را میتراکانا (وابسته به میترا) می‌نامیدند که در آغاز مهرماه برگزار می‌شد.

✅ چنانکه نوروز در نخستین روز از بهار، برابر با نقطه‌ اعتدال بهاری برگزار می‌شود، جشن مهرگانِ فصلی(میتراکانا) یا «جشن خزان» نیز در آغاز اعتدال‌ دوم یا اعتدال پاییزی برگزار می‌شد؛ به سخن دیگر در سال خورشیدی طبیعی، پس از فصل بهار و تابستان که هر یک دارای سه ماه ۳۱ روزه هستند، به نقطه اعتدال پاییزی (مدت روز و شب‌ برابر است) می‌رسیم که بر این بنیانِ اخترشناختی، روز برگزاری جشن مهرگانِ فصلی در آغاز یکم مهرماه بوده است.

✅ اما از دوران ساسانی جشن مهرگانِ ماهانه در مهر روز از مهرماه (شانزدهم مهرماه) برگزار می‌شود، چون در گاه‌شماری ایرانی، شانزدهمین روز هر ماه و هفتمین ماه هر سال «مهر» نام دارد، از این روی به فرخندگی این هم‌نامی، روز مهر از ماه مهر یا شانزدهم مهرماه جشن مهرگان ماهانه برگزار می‌شود. ‌این جشن از روز شانزدهم مهر آغاز می‌شود و شش روز به طول می‌انجامد و در روز ۲۱ مهر به پایان می‌رسد. در گذشته نخستین روز این جشن را مهرگان همگان(عامه) و آخرین روز این جشن را مهرگان ویژه(خاصه) می‌نامیدند.

✅ مهر یا میترا، ایزد روشناییِ مینوی، پیمان‌داری، دوستی و مهرورزی است. در باور، فرهنگ و ادب ایرانی پرتوهای زندگی‌بخش بزرگ‌ترین سرچشمه نور مادی(خورشید) را نیز مهر می‌نامند. نیاکان ما با ژرف‌نگری در شناخت درونی بزرگ‌ترین سرچشمه نور مینوی(خداوند)، فروزه‌های پاک و جاودانش همچون «مهرِ مینوی» را نیز ستودند و کوشیدند تا برترین صفاتی را که برای او متصور بودند همچون مهرورزی و پیمان‌داری و میانه‌‌روی و دادگستری را در نهاد خود نیز پرورش دهند.

✅ مهرگان «روز مهر ایرانی» و «جشن مهرورزان» است. مهر همواره بر پیمان و پیمان‌داری استوار است. مهر در اوستای نو ایزد فروغ و روشنایی و پیمان‌شناسی است. به گزارش بندهش، مشی و مشیانه (مهری و مهریانه) یا نخستن مرد و زن نیز در باورهای ایرانی در مهرماه و مهر روز (هنگام جشن مهرگان) از تخمه کیومرث از زمین روییدند و به هم پیچیدند، و در آغاز گیاه‌پیکر بودند و سپس مردم‌پیکر شدند.
سراینگان پارسی‌گو به ارتباط جشن مهرگان و مهرورزی اشاره کرده‌اند:

👈 مسعود سعد سلمان:
روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان/
مهر بفزای ای نگار مهرجوی مهربان

👈 ادیب ترمذی:
تویی که مهر تو در مهرگان بهار من است/
که چهره تو گلستان و لاله‌زار من است

👈 عثمان مختاری غزنوی:
با چمن نامهربان شد باز باد مهربان/
مهرگانی باده پیش آر ای نگار مهربان

👈 در نوروزنامه منسوب به خيام نيشابوری آمده است: «مهرماه، اين ماه را از آن مهرماه گويند که مهربانی بود مردمان را بر يکديگر، از هر چه رسيده باشد از غله و ميوه نصيب باشد بدهند، و بخورند به‌هم...»

✅ برگزاری مهرگان در نخستین ماه پاییز و همزمان با پایان فصل کشت و برداشت محصولات کشاورزی از دیرباز در جامعه ایرانی که استوار بر کشاورزی بوده، رنگ و بویی ویژه داشته است.

بر این پایه، گستردن خوان مهرگانی با پارچه‌ای ارغوانی و نهادن کتاب، آب و بوی‌های خوش همچون گلاب در گلاب‌دان و اسپند و عود و صندل، گل‌های همیشه‌بشکفته سرخ یا بنفش با شاخه‌های همیشه سبز گیاه مورد، آيینه، آويشن و میوه‌هایی همچون، انار سرخ، سیب سرخ، بِهی(بِه)، انجیر، سنجد، انگور سفید و سرخ، خرما، خرمالو و دانه‌هایی همچون گردو، بادام، پسته، فندق، تخمه و نخودچی و کشمش در کنار نان‌های سنتی، شیر، شربت، شکر، شیرینی و هفت دانه خوراکی مانند گندم، جو، برنج، نخود، عدس، ماش و لوبیا، در کنار آتش فروزان در آتشدان یا شمع و سپس دست‌افشانی، پایکوبی و سُرنا و دف‌نوازی و شادمانی همگانی، از آیین‌های زیبای جشن مهرگان، و ستایش داده‌های اهورایی است.

@SHAHINSEPANTA
@JASHNHA2