‍ فنرهای فشرده عاملیت: NEETها در مرز نظم و رهایی

بر اساس نظریه نظام‌های اجتماعی نیکلاس لومان، نظام‌هایی چون آموزش و اشتغال، کارکردی بنیادین در کاهش پیچیدگی و عدم‌قطعیت زندگی انسان دارند. جهان سرشار از احتمالات بی‌شمار است که ذهن توانایی مواجهه همزمان با تمامی آن‌ها را ندارد. این نظام‌ها با ایجاد مرزهای معنایی، برخی احتمالات را برگزیده و بقیه را حذف می‌کنند و از این طریق، پیچیدگی محیط را به سطحی قابل‌تحمل برای فرد تقلیل می‌دهند. برای نمونه، نظام آموزشی با برنامه درسی و معیارهای ارزیابی، مسیر یادگیری را محدود می‌کند و نظام شغلی با نقش‌های حرفه‌ای و سلسله‌مراتب، وظایف روزانه را شفاف می‌سازد. این محدودیت‌ها شرط لازم برای کنش معنادارند؛ چراکه فراوانی مطلق گزینه‌ها به «پارادوکس انتخاب» و فلج‌شدن در تصمیم‌گیری می‌انجامد و اضطراب را افزایش می‌دهد.
در نقطه مقابل، فرد در وضعیت NEET (خارج از تحصیل، اشتغال و آموزش) از این نظام‌های کاهش‌دهنده پیچیدگی بیرون می‌افتد. او فاقد ساختار زمانی مشخص، نقش اجتماعی تعریف‌شده‌ای چون دانشجو یا کارمند، و معیار عینی برای سنجش موفقیت است. نظام‌های اجتماعی از طریق «انتظارات متقابل» ثبات یافته و «تعلّق خاطر» ایجاد می‌کنند؛ نظام از فرد انتظار وظیفه دارد و فرد از نظام انتظار دستمزد یا مدرک. فرد NEET از این چرخه بی‌بهره است و نبود انتظارات بیرونی، به تدریج به بحران هویت و فقدان انتظارات از خود می‌انجامد.
بااین‌حال، این وضعیت را نباید صرفاً نقص تلقی کرد. از منظر سیستمی، NEETها در «حالت سیال بالقوه‌گی» به سر می‌برند و از قید ساختارهای خشک نظام‌های رسمی آزادند. آن‌ها در فضای بین‌سیستمی جای گرفته‌اند و مجبور نیستند از منطق تحمیلی ارتقای اداری تبعیت کنند، ازاین‌رو پتانسیل بالایی برای خلاقیت، کارآفرینی غیررسمی و شکل‌دهی به شبکه‌های جایگزین دارند. اما مشکل اساسی اینجاست که جامعه مدرن سازوکار مناسبی برای هدایت این انرژی سیال در اختیار ندارد و معمولاً تنها راهکار را در جذب مجدد آن‌ها به همان نظام‌های موجود می‌بیند.
تشبیهی بدیع، این افراد را به «فنرهای فشرده» عاملیت شبیه می‌سازد. هر انتخاب محروم‌شده و هر فرصت تصمیم‌گیریِ دریغ‌گردیده، بر این فنر فشار می‌آورد. افراد شاغل یا دانشجو، عاملیت خود را در بسترهای روزمره تخلیه می‌کنند، اما فرد NEET در خلأ ساختاری، اراده‌ای بی‌مسیر را تجربه می‌کند که در درون او متراکم و فشرده می‌شود. هرچه دوره محرومیت طولانی‌تر باشد، این فنر محکم‌تر فشرده شده و انرژی نهفته در آن عظیم‌تر می‌شود. هنگامی که جامعه با بحران‌های اجتماعی، تحولات سیاسی ناگهانی یا شوک‌های تکنولوژیک مواجه می‌شود، سازوکارهای کنترل موقتاً تضعیف می‌گردند و در این پنجره‌های فرصت، فنرها با نیرویی انفجاری رها می‌شوند. در چنین لحظاتی، NEETها در طلیعه جنبش‌های اجتماعی، انقلاب‌ها یا موج‌های نوآوری ظاهر می‌شوند. این آزادسازی دو چهره دارد: اگر در کانال‌های هدایت‌شده مانند جنبش‌های اصلاح‌طلب یا پروژه‌های هنری جاری شود، به موتور نوسازی جامعه بدل می‌گردد؛ اما اگر با خشم و یأس همراه باشد، به خشونت کور و ویرانی بی‌هدف منجر می‌شود. خطر واقعی زمانی رخ می‌دهد که این فنر بیش از حد تحت فشار باقی بماند و خاصیت کشسانی خود را از دست بدهد و به یأس مزمن و بی‌تفاوتی مطلق تبدیل گردد.
بنابراین، بازاندیشی در نقش نظام‌های اجتماعی ضرورتی انکارناپذیر می‌یابد. مسئله NEETها صرفاً اقتصادی یا فردی نیست، بلکه نشانه‌ای آشکار از محدودیت نظام‌های موجود در مدیریت پیچیدگی روزافزون جهان مدرن است. راهکار اساسی، فراتر از تلاش برای جذب صرف، در ایجاد نظام‌های واسط و منعطفی نهفته است که بتوانند بدون حذف کامل احتمالات، طیفی محدود از انتخاب‌های معنادار پیش روی فرد بگذارند. چنین نظام‌هایی باید امکان «تعلّق‌های موقت یا چندگانه» را فراهم آورند، نظیر ترکیب کارآموزی، مهارت‌آموزی و فعالیت داوطلبانه، تا افراد در حال گذار را به‌طور موقت ساختار دهند. جامعه تنها در صورتی می‌تواند از این منبع عظیم انرژی پنهان بهره‌مند شود که به جای طرد یا جذب اجباری، دریچه‌های امنی برای تخلیه تدریجی و هوشمندانه آن بگشاید و این انرژی متراکم را به پروژه‌های جمعی سازنده متصل کند. در غیر این صورت، پتانسیل عظیم نسلی از جوانان در اقیانوس احتمالات بی‌پایان غرق خواهد شد و نه تنها جامعه از پویایی آن‌ها بی‌نصیب می‌ماند، بلکه خطر تبدیل این انرژی انباشته به آنومی و ویرانی همواره پابرجا خواهد بود.

نویسنده: سولماز سقلی
تاریخ: تیر ماه ۱۴۰۵
انجمن جامعه‌شناسی ایران شعبه آذربایجان شرقی
‌
‌
#NEETS
#عاملیت
#نظامـ_آموزشی
#سیستم_پیچیده
#نیکلاس_لومان
‌
📚 آذربایجان را جامعه‌شناسانه بخوانیم.
‌
‌
@ISA_tabriz
@iran_sociology