خانه سیاه است
شعرِ دفرمه‌ی فروغ، وقتی سینما می‌شود

«خانه سیاه است» مستندی است به کارگردانی فروغ فرخزاد و تهیه‌کنندگی ابراهیم گلستان که در پاییز ۱۳۴۱، پس از دیدار فروغ از آسایشگاه جذامیان باباباغی تبریز ساخته شد. فیلم به سفارش جمعیت کمک به جذامیان و در استودیو فیلم گلستان تولید شد و همان سال جایزه‌ی بهترین فیلم مستند فستیوال فیلم آلمان غربی را دریافت کرد. نخستین نمایش آن نیز در بهمن ۱۳۴۱، با حضور فروغ فرخزاد و ابراهیم گلستان، در کانون فیلم ایران برگزار شد.
برخلاف برخی روایت‌های رایج، کارگردانی و تدوین «خانه سیاه است» به‌طور کامل توسط خود فروغ انجام شده است. همکاران او در این پروژه تأکید کرده‌اند که فروغ کارگردان و تدوینگر اصلی فیلم بوده و ابراهیم گلستان نیز در گفت‌وگویی با پرویز جاهد، صراحتاً این نکته را تأیید کرده است که این اثر برآمده از بینش هنری فروغ فرخزاد است.
روایت فیلم با صدای خود فروغ پیش می‌رود؛ صدایی شاعرانه، ساده و عاری از مداخله‌ی نهادهای رسمی که انسان را یگانه چاره‌ساز رنج و زشتی معرفی می‌کند:
«دنیا زشتی کم ندارد؛ زشتی‌های دنیا بیشتر بود اگر آدمی بر آن‌ها دیده بسته بود. امّا آدمی چاره‌ساز است».
این فیلم نخستین و به‌عبارتی تنها تجربه‌ی جدی فروغ در تلاقی سینما و شعر دانست؛ فیلمی که در آن یا سینما به شعر بدل می‌شود یا شعر امکان سینمایی شدن می‌یابد. این مستند تصویری تلخ و تکان‌دهنده از زندگی انسان‌هایی ارائه می‌دهد که همه‌ی احساسات انسانی را دارند، اما از چهره‌ی انسانی محروم‌اند. فروغ این تراژدی را عریان و خالص نشان می‌دهد، بی‌آن‌که بر سیاهی طبیعی آن بیفزاید.
فروغ از آن هنرمندانی نبود که از فاصله‌ای امن به رنج بنگرد. «خانه سیاه است»، همچون شعرهایش، حاصل آسودگی نیست، زاییده‌ی زیستن و درگیرشدن است؛ نتیجه‌ی یگانگی هنر و زندگی. برای فروغ، شاعر بودن یک عنوان نبود، شیوه‌ای از زیستن بود.
در لایه‌های زیرین فیلم، معناهای پنهان و خرده‌روایت‌های متعددی جریان دارد. برخی نماها یادآور نقاشی‌های فرانسیسکو گویاست؛ جایی که زشتی ظاهری حامل معنایی عمیق و اخلاقی می‌شود. اگر گویا ستم اجتماعی را افشا می‌کند، فروغ بیماری و رنج طبیعی را به نمادی از ظلم اجتماعی بدل می‌سازد. حضور جذامیان در فیلم را می‌توان تمثیلی از جامعه‌ی بسته و منزوی ایران دهه‌ی ۴۰ دانست؛ جامعه‌ای گرفتار جبر، محکومیت و طرد.
در ژرف‌ساخت «خانه سیاه است» ردپای اگزیستانسیالیسم سارتری و ضرب‌آهنگ روزمرگی انسان محکوم دیده می‌شود؛ جایی که شعر دیگر صرفاً کلام نیست، بلکه به تجربه‌ای بصری–سمعی و خلاق بدل می‌شود.
این فیلم پس از گذشت بیش از نیم‌قرن، همچنان یکی از مهم‌ترین آثار تاریخ سینمای ایران است. در سال ۲۰۱۲، مجله‌ی سایت‌اند ساوند بار دیگر توجه منتقدان جهانی را به آن جلب کرد و جاناتان روزنبام، منتقد برجسته‌ی آمریکایی، «خانه سیاه است» را «بزرگ‌ترین فیلم تاریخ سینمای ایران» نامید.

https://t.me/ISA_Tabriz