چرا حفاظت از محوطه های فسیلی ایران مهم است؟

حفاظت از سایت های فسیلی ایران مهم است، چون این محوطه ها فقط محل یافتن چند سنگواره نیستند؛ بخشی از شناسنامه دیرینه شناسی کشور و آرشیوی تجدیدناپذیر از تاریخ حیات روی زمین هستند. فسیل ها اطلاعاتی درباره تکامل جانداران، تنوع زیستی گذشته، شرایط اقلیمی و محیط های رسوبی در اختیار ما می گذارند. اما ارزش علمی آنها فقط به خود نمونه محدود نمی شود؛ لایه زمین شناسی، موقعیت دقیق کشف و ارتباط آن با سایر فسیل ها نیز اهمیت اساسی دارد. وقتی نمونه ای بدون ثبت این اطلاعات از محل خود برداشته می شود، بخشی از داده های علمی آن برای همیشه از دست می رود.

اهمیت موضوع را می توان در نمونه های ایران نیز دید. محوطه های فسیلی مراغه، با بقایای پستانداران بزرگی مانند اسب، کرگدن و فیل های باستانی، از مهمترین مناطق دیرینه شناسی مهره داران کشور هستند. همچنین یافته های انسانی در بیستون و دیگر مناطق زاگرس، اهمیت حفاظت از محوطه هایی را نشان می دهند که می توانند اطلاعات ارزشمندی درباره گذشته زیستی و حضور انسان در این سرزمین فراهم کنند. چنین محوطه هایی فقط برای پژوهش های امروز مهم نیستند؛ ممکن است با روشهای آینده بتوان از آنها اطلاعاتی به دست آورد که اکنون امکان استخراجشان را نداریم.

خطر اصلی زمانی ایجاد می شود که فسیل ها برای فروش، کلکسیون شخصی یا انتشار تصاویر جذاب در فضای مجازی، به صورت بی ضابطه جمع آوری شوند. برداشت غیراصولی می تواند نمونه های ظریف را تخریب کند، ارتباط آنها با لایه های زمین شناسی را از بین ببرد و حتی محوطه ای را که طی میلیون ها سال شکل گرفته، برای همیشه نابود کند. نمونه ای که در گوشه ی یک مجموعه ی خصوصی نگهداری می شود، ممکن است دیگر در دسترس پژوهشگران نباشد و اطلاعات مربوط به محل کشف آن نیز از بین رفته باشد. همان طور که بارها درباره ی تخریب برخی محوطه های فسیلی ایران هشدار داده شده است، گاهی حتی امکان بازنگری در پژوهشهای زمین شناسی گذشته از بین می رود، چون دیگر نمونه ای از آن محوطه باقی نمانده است.

نکته ی مهم این است که فسیلها برخلاف بسیاری از منابع طبیعی، تجدیدناپذیرند. اگر یک محوطه ی فسیلی تخریب شود، نمی توان آن را دوباره ایجاد کرد یا اطلاعات از دست رفته ی آن را به سادگی بازگرداند. حتی اگر خود فسیل سالم بماند، جدا شدن آن از زمینه و بستر زمین شناسی می تواند ارزش علمی آن را به شدت کاهش دهد. به همین دلیل، حفاظت از سایتهای فسیلی باید با مشارکت متخصصان دیرینه شناسی، انجمن دیرینه شناسی ایران، سازمان محیط زیست، منابع طبیعی و نهادهای مسئول انجام شود و امکان پژوهش و آموزش عمومی نیز در چارچوبی مسئولانه فراهم باشد.

بنابراین، حفاظت از سایت های فسیلی به معنای مخالفت با علاقمندان یا جلوگیری از شناخت طبیعت نیست؛ هدف این است که این میراث ارزشمند به شکلی حفظ شود که هم امروز و هم در آینده امکان مطالعه آن وجود داشته باشد. اگر نمونه ی مشکوکی پیدا کردیم، بهتر است موقعیت آن را ثبت کنیم، از تخریب یا جابجایی غیرضروری بپرهیزیم و موضوع را با متخصصان مرتبط در میان بگذاریم. ما حق نداریم یک نمونه با سرنوشت معلوم در طبیعت را به نمونه ای با سرنوشت نامعلوم در گوشه ی یک خانه تبدیل کنیم. حفاظت از فسیل ها در واقع حفاظت از اطلاعاتی است که تاریخ حیات طی میلیونها سال در دل سنگها ثبت کرده است.

✍سعید افتاده