فسیل، ادعای علمی و ضرورت حفاظت از میراث دیرینه شناختی ایران

هر سنگ یا کلوخه ای که ظاهری شبیه جمجمه، استخوان یا ماهی داشته باشد، لزوما فسیل نیست. ذهن انسان در تشخیص الگوها توانایی زیادی دارد، اما همین توانایی گاهی باعث می شود در شکلهای تصادفی، تصویر آشنایی مانند چهره، اندام جانور یا ساختار زیستی ببینیم. این پدیده که در روان شناسی با عنوان "پاریدولیا" شناخته می شود، می تواند زمینه ساز برداشتهای نادرست از پدیده های طبیعی باشد. بنابراین، شباهت ظاهری یک سنگ به اندام جاندار، تنها می تواند پرسشی برای بررسی بیشتر ایجاد کند، نه اینکه به تنهایی دلیلی برای اثبات فسیل بودن آن باشد. در منطق استدلال، پذیرفتن یک ادعا صرفا بر اساس شباهت ظاهری، نمونه ای از نتیجه گیری شتاب زده است.

همین اصل درباره استفاده از روشهای تصویربرداری مانند رادیوگرافی و سی تی اسکن نیز صدق می کند. این ابزارها ممکن است اطلاعات مفیدی درباره ساختار داخلی یک نمونه فراهم کنند، اما مشاهده ی یک الگوی داخلی به خودی خود هویت فسیلی یا تشریحی آن را اثبات نمی کند. تفسیر داده ها به شناخت زمین شناسی، بررسی بافت و ساختار نمونه، مقایسه با نمونه های معتبر و ارزیابی توضیحات جایگزین نیاز دارد. روش علمی تنها گردآوری تصویر یا داده نیست؛ بلکه فرایندی است که در آن باید روشن شود شواهد دقیقا چه چیزی را نشان می دهند و چه نتیجه ای را نمی توان از آنها گرفت.

اگر درباره ی هویت یک نمونه ادعایی مطرح می شود، راه معتبر در بررسی آن، مطالعه ی نظام مند، مستندسازی دقیق، مقایسه با نمونه های مرجع و انتشار نتایج در یک مجله ی علمی معتبر است. فرایند داوری علمی این فرصت را فراهم می کند که روش تحقیق، کیفیت شواهد، اعتبار تفسیرها و سازگاری نتیجه گیری ها با داده های ارائه شده، از سوی متخصصان مرتبط بررسی شود و ایرادهای احتمالی پیش از انتشار یا در جریان اصلاح مقاله مشخص شوند. ادعاهایی که شواهد کافی ندارند، بر روشهای نامعتبر تکیه می کنند یا نتیجه گیری آنها از داده های موجود فراتر می رود، ممکن است در این فرایند رد شوند یا برای اصلاحات اساسی بازگردانده شوند. به همین دلیل، انتشار مقاله در یک مجله علمی معتبر و عبور از داوری تخصصی، مسیر مناسبی برای سنجش ادعاها و قرار دادن آنها در معرض ارزیابی جامعه علمی است؛ مسیری که جایگزین برای آن، صرفا تکیه بر تصاویر، برداشت های شخصی یا اصرار بر درستی یک ادعا نیست.

در چنین شرایطی، نسبت دادن مخالفت متخصصان به توطئه ی سیاسی، بدون ارائه ی شواهد مستقل، پاسخ علمی محسوب نمی شود. این استدلال که "متخصصان ادعا را نمی پذیرند، پس حتما انگیزه ی سیاسی دارند"، در واقع دارد به جای بررسی کردن شواهد، درباره ی انگیزه ی منتقدان داوری می کند. اگر تنها دلیل این نسبت، مخالفت آنان با ادعا باشد، استدلال گرفتار مغالطه ی "توسل به توطئه" می شود؛ یعنی مخالفت یا نبود پذیرش علمی، بعنوان نشانه ای از وجود یک طرح پنهانی تفسیر می شود، بی آنکه شواهد مستقلی برای آن ارائه شود. البته احتمال خطا، تعصب یا حتی تعارض منافع در هر حوزه ای وجود دارد، اما اثبات چنین مواردی به شواهد مشخص نیاز دارد، نه صرفا بدگمانی.

همچنین نباید اجازه داد که توهین به متخصصان و زیر سوال بردن صلاحیت علمی آنان، جایگزین پاسخگویی به نقدهای مستدل شود. گاهی فردی به جای دفاع از ادعای خود، تخصص پژوهشگران را به حوزه ی محدود مطالعاتشان تقلیل می دهد و برای مثال، با اشاره به اینکه زمینه ی تخصصی یک پژوهشگر کنودونت یا آمونیت است، صلاحیت او را برای اظهارنظر درباره ی موضوعی دیگر زیر سوال می برد. البته هیچ متخصصی در همه ی شاخه های دیرینه شناسی تخصص یکسانی ندارد و میزان اعتبار نظر هر فرد باید با توجه به دانش مرتبط او سنجیده شود؛ اما صرف اشاره به حوزه ی تخصصی یک فرد، بدون بررسی استدلال و شواهد او، پاسخ نقدشده به حساب نمی آید. اگر هدف، رد نظر یک پژوهشگر باشد، باید نشان داد کدام بخش از استدلال یا شواهد او نادرست است. حمله به شخصیت یا اعتبار فرد به جای پاسخ به استدلال او، مصداق مغالطه ی "حمله ی شخصی" است. به همین ترتیب، تقلیل صلاحیت علمی فرد به یک ویژگی یا حوزه ی محدود تخصصی، بدون توضیح ارتباط آن با موضوع مورد بحث، می تواند شکل دیگری از تخطئه ی ناموجه اعتبار گوینده باشد. اعتبار یک ادعا را نه با تحقیر منتقدان می توان افزایش داد و نه با توهین به آنان می توان از پاسخگویی به پرسشهای علمی گریخت.

ادامه در👇