از دفتر دهم دفترهای زندان گرامشی

§<۲۴>. مقدمه‌ای برای مطالعه‌ی فلسفه. در طرح مسائل تاریخی ـ انتقادی، نباید بحث علمی را همچون دادگاهی تلقی کرد که در آن متهمی وجود دارد و دادستانی که به موجب وظیفه‌اش باید ثابت کند متهمْ گناهکار است و باید از صحنه کنار گذاشته شود. از آنجا که در بحث علمی فرض بر این است که هدف همانا جستجوی حقیقت و پیشرفت علم است، کسی که از این منظر به موضوع بنگرد که طرف مقابل می‌تواند مطالبه‌ای را بیان کند که حتی به عنوان عنصری حاشیه‌ای در ساختار فکری‌اش ادغام شود، فردی «پیشروتر» محسوب می‌شود. درک و ارزیابی واقع‌بینانه‌ی مواضع و دلایل مخالف (و گاه کل اندیشه‌ی گذشته در حکم یک مخالف است) دقیقاً به معنای رهایی از زندان ایدئولوژی‌ها (به معنای منفی آن، یعنی تعصب ایدئولوژیک کورکورانه) است، یعنی اتخاذ موضعی «انتقادی» که تنها موضع ثمربخش در پژوهش علمی است.