🔺به مناسب روز جهانی عدد پی، ۱۴ مارس (۳/۱۴) نگاهی به کار بزرگ و برجسته غیاث الدین جمشید کاشانی (1388-1429.م)، ریاضیدان بزرگ و نامور ایرانی در تقریب عدد پی می اندازیم.

اگرچه «وپکه» ریاضی‌دان فرانسوی در سال 1864 م. قسمتی از دیباچه «مفتاح‌الحساب» غیاث الدین جمشید کاشانی و بعضی قواعد آن را به زبان فرانسوی ترجمه کرده بود اما در سال 1944 م. دانشمند خاورشناس و ریاضی‌دان آلمانی، «پاول لوکی» بود که کتابی در شرح و تفسیر قسمتی از «مفتاح‌الحساب» نوشت و در سال 1949 م. «رساله محیطیه» او را به زبان آلمانی ترجمه و تفسیر کرد. پس‌ از آن بود که نام غیاث‌الدین و نبوغش در ریاضیات دوباره بر سر زبان‌ها افتاد. لوکی درباره کار کاشانی می‌گوید:« اگر رساله محیطیه او به دست ریاضی‌دانان معاصر وی در غرب رسیده بود، آنان از بعضی منازعات و تألیفات شرم‌آور درباره «عدد پی» بی‌نیاز می‌شدند.» این رساله کاشانی، شاهکاری در فن محاسبه در پایه شصت است. کاشانی این رساله را این گونه آغاز می‌کند: «ستایش خداوندی را سزد که از نسبت قطر دایره به محیط آگاه هست...» و این‌چنین زیبا به گنگ‌بودن معکوس عدد پی اشاره می‌کند. او با بیانی فصیح و روشن از ارشمیدس و از رساله‌ای که درباره محاسبه محیط دایره به بوزجانی منسوب است و همچنین ابوریحان بیرونی گفت‌‌وگو می‌کند و سپس با محاسباتی که نظم و ساختار دقیقی در آن رعایت شده و ماهرانه مدون شده است پیش می‌رود و در طی این محاسبات، به کمک دو چندضلعی منتظم محاطی و محیطی دایره که عدد اضلاع آنها، 28(2)×3 است، نسبت محیط دایره به قطر آن را به صورت بسیار دقیق‌تری از آنچه، ریاضیدانان دیگر می‌دانستند به دست می‌آورد. کاشانی مقدار عدد پی در دستگاه شصتگانی را در دستگاه دهگانی و به کمک کسرهای اعشاری که اختراع خود اوست تبدیل می‌کند. به این صورت، هرکس با دانستن قطر دایره می‌تواند محیط آن را به‌سادگی به دست آورد و برعکس، با معلوم‌بودن محیط دایره، می‌تواند قطر آن را پیدا کند. کاشانی این مقدار را تا 16 رقم اعشار به‌درستی به دست آورد که تا حدود یک قرن بعد کسی نتوانست دقت آن را بهبود بخشد. کاشانی این کتاب را در سال 1424 م. به پایان رساند. نسخه‌ای گران‌قدر از آن به خط دست خود کاشانی در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است. این نسخه مدتی در اختیار شیخ بهائی بوده است. این نسخه را نادرشاه افشار وقف کتابخانه آستان قدس رضوی کرده است.

این نوشته قسمت کوتاهی از مقاله نسبتا بلند ما در روزنامه شرق به نام «غیاث الدین جمشید کاشانی، نابغه ای ناتمام و نامیرا» است.

@infinitymath