🔖 شماره نه

حکیم عمر خیّام و رباعیّاتش
(سادگی زبان و پرهیز از‌ آرایه‌های ادبی)

چون خصایص کلام خیّام را می‌سنجیم، نخستین چیزی که به آن بر می‌خوریم، این است که بسیار ساده و بی‌آرایش است و از تصنّع و تکلّف، بلکه از تخیّلات شاعرانه عاری است؛ چنان‌که می‌توان گفت، از شعر جز وزن و قافیه چیزی ندارد، ولیکن در نهایت فصاحت و بلاغت است؛ درست و موجز و استوار. الفاظ همه قالب معنی است و کم و زیاد و عیب و نقص ندارد.

▫️ محمدعلی فروغی، رباعیّات حکیم خیّام نیشابوری، ۱۳۲۰ش، ۵۸

خیّام به شکار مضمون نمی‌رود، به صنایع شعری مطلقاً توجه ندارد. به تزیین و ترصیع جمله نمی‌پردازد. ابداً قصد هنرنمایی در کار نیست. از این رو، نخستین خصوصیت سخن او، سادگی و عاری بودن از هرگونه بازی‌های لفظی است، حتی صنایع مطلوب شعری. با این همه، رباعی‌های اصیل وی، استحکام تلفیق استادان خراسانی را به خاطر می‌آورد، اما بدون فخامت و صلابت و آهنگ سنگین آن‌ها. سادگی زبان رودکی را داراست، بدون زبری و ناهمواری‌هایی که زبان این استاد را گاهی بدوی می‌سازد. گاهی تصوّر می‌شود که الفاظ چهار مصراع برای بیان اندیشۀ گوینده تنگ است.
▫️ علی دشتی، دمی با خیّام، ۱۳۴۴ش، ۱۷۸

شاعر متفکر، مطلبی دارد و چندان پیرامون لفّاظی نمی‌گردد و با عبارات هم نمی‌خواهد بازی کند. این سرشاری اندیشه در هر رباعی موج می‌زند و طبعاً رباعیات قوی با صنایع لفظی بیگانه‌اند. علما و ریاضی‌دانان و منجّمین اگر شعری می‌گویند، ممکن است خشک باشد، ولی متضمّن مطلبی است یا پیامی در بر دارد و صرفاً عبارت پردازی نیست.

▫️ محمد مهدی فولادوند، خیّام‌شناسی، ۱۳۴۸ش، ۱۲

گوینده از همان آغاز بر سر اصل مطلب رفته است و سخن خود را مستقیم و بدون حاشیه‌پردازی گفته است. شیوۀ بیان، تقریری است. انگار که دارد نکته‌ای علمی را بازگو می‌کند. نمی‌توان گفت که سخنش لطفی ندارد، اما بر روی هم خشک است. در اینجا سخن بیش از آنکه لطیف باشد، محکم است. این نحوۀ بیان تقریری را در اندک رباعی‌های بازمانده از حکیمان دیگر آن روزگار نیز می‌یابیم. حتّی برای یک لحظه نباید از یاد ببریم که خیّام شاعر نیست. بنابراین، نازک‌کاری‌ها و باریک‌اندیشی‌ها و خیال‌انگیزی‌های شاعرانه به او نمی‌برازد. از او نباید توقع داشت که رفتاری شاعرانه با زبان داشته باشد. سخن او، برهنه، ساده، مستقیم، صریح و فارغ از صور خیال و صنایع بدیعی و لفظی است.

▫️ کاظم برگ‌نیسی، حکیم عمر خیّام و رباعیّات، ۱۳۸۳ش، ۱۶۸ - ۱۶۹ 

سیدعلی میرافضلی

.https://t.me/hezar_khom