کتاب مقدس اقوام غیریهودی جهان را «اُمّیم» می‌نامد که یعنی «امّت‌ها». واژهٔ «اُمّی» در قرآن ترجمۀ دقیقی از این عبارت کتاب مقدس است. امّی به معنای «منسوب به امّت‌ها» در قرآن نیز به معنای غیریهودی به کار رفته است. این معنا از دید مفسّران اولیۀ قرآن دور نبوده، و در روایاتی از ابن عباس و دیگران امّی به درستی به غیریهودیان (در معنای دینیِ آن: اقوامی که پیامبر و کتاب ندارند) تفسیر شده:
ابن عباس گفت: «امّیان» قومی‌اند که به پیامبر و کتابی ایمان نیاورده‌اند.
ابن زید گفت: امّت محمّد «امّی» نامیده شده‌اند، زیرا کتابی بر ایشان نازل نشده بود.
قتاده گفت: [عرب‌ها] قومی امّی بودند، چرا که پیش از محمد پیامبری بر ایشان نیامده بود.
با نگاه به آیاتی که این واژه در آن‌ها به کار رفته، می‌توان دید که ترجمۀ امّی به غیریهودی با مضمون آن‌ها سازگار است:
به اهل کتاب و امّیان بگو: آیا اسلام آوردید؟ (آل عمران: ۲۰)
که به روشنی امّیان را در برابر یهودیان قرار می‌دهد.
و در میان اهل کتاب، کسانی هستند که اگر ثروت زیادی به رسم امانت به ایشان بسپاری، به تو باز می‌گردانند؛ و کسانی هستند که اگر یک دینار هم به آنان بسپاری، به تو باز نمی‌گردانند؛ مگر تا زمانی که بالای سر آن‌ها ایستاده باشی! این بخاطر آن است که می‌گویند: «ما در برابر امّیان مسئول نیستیم.» و بر خدا دروغ می‌بندند؛ در حالی که می‌دانند. (آل عمران: ۷۵)
قرآن در این آیه حکمی تلمودی را بازگو می‌کند که بر اساس آن، یهودیان در برابر ضرر مالی و جانی که به غیریهودیان وارد شود، مسئول شمرده نمی‌شوند. (تلمود، باوا قَمّا: ۳۸الف؛ سنهدرین: ۵۷الف)
بر این اساس می شود فهمید که آیهٔ «او کسی است که در میان امّیان پیامبری از خودشان برانگیخت» (جمعه: ۲) به این معناست که خدا خواست پس از آن که تمام انبیا از میان یهودیان برای یهودیان مبعوث شدند، این بار از میان غیر یهودیان پیامبری از خودشان مبعوث شود. با این خوانش، آیهٔ فوق پاسخی است به کسانی که به غیریهودی بودن پیامبر اسلام اعتراض می‌کردند و انتظار داشتند تمام انبیا یهودی باشند. آیه می‌گوید: ارادۀ خدا بر این قرار گرفته که غیریهودیان پیامبری غیریهودی داشته باشند.
یک آیهٔ مشکل‌ساز
آیات دیگر نیز با این تفسیر، معنای روشنی پیدا می‌کنند. تنها یک آیه است که به نظر امّی نمی‌تواند به معنی غیر یهودی باشد:
و بعضى از آنان [یهودیان] امّیانی هستند كه غیر از خیالات خود چیزی از كتاب [تورات] نمى‌دانند، و فقط گمان مى‌برند. (بقره: ۷۸)
در این آیه برخی از «آنان» [یهودیان] «امّی» خوانده شده‌اند، و منطقی نیست که امّی در این جا به معنی غیریهودی باشد.
اما برخی از تفاسیر روی سخن قرآن در این جا را به غیریهودیانی دانسته‌اند که یهودی شده بودند و چیزی از کتاب نمی‌دانستند:
عبدالرحمن بن زید بن اسلم گفت: ایشان در خیال خود می‌گفتند «ما از یهودیانیم» در حالی که نبودند.
همچنین می‌توان گفت که یهودیان به دلیل ناآگاهیشان از کتاب، از روی تحقیر، امّی خوانده شده‌اند. چنان که شخص عربی که نتواند درست عربی صحبت کند، از روی توهین «عجم» خوانده شود.
همچنین می‌توان «آنان» ابتدای آیه را نه «یهودیان» به طور خاص، بلکه «مخالفان» به طور عام دانست. به این ترتیب دیگر آیه دربارۀ گروهی از یهودیان صحبت نمی‌کند، بلکه می‌گوید برخی مخالفانْ غیریهودیانی ناآگاه به کتاب هستند که بیهوده در مجادلهٔ میان قرآن و یهودیان مداخله می‌کنند.
تفاسیر بعدی
با گذشت زمان و قطع ارتباط مسلمانان با یهودیان، معنی واژهٔ امّی فراموش شد و مفسّران کوشیدند با استفاده از ریشهٔ کلمه (که به اشتباه «اُمّ» تصورش می‌کردند) و کنار هم گذاشتن تفاسیر اولیه، معنی آن را حدس بزنند.
معروف‌ترین تفسیر آن است که «امّی» به معنی «بی‌سواد» انگاشته شد. در تفاسیر اولیه آمده بود که «امّی» یعنی «اقوام بدون کتاب»، و «بدون کتاب» بودن به اشتباه به معنی «بی‌سواد» بودن گرفته شد. با این که کاوش‌های باستان‌شناسی نشان داده بسیاری عرب‌های شبه‌جزیره سواد خواندن و نوشتن داشتند و حتی چوپانان و راهزنان بر صخره‌ها یادگاری می‌نوشتند.
برخی دیگر «امّی» را به «امّ القُریٰ» یعنی مکه ربط داده‌اند و گفته‌اند «اُمّی» یعنی «اهل مکّه». لفظ «امّی» شش بار در قرآن به کار رفته، و تمام این موارد در سوره‌های مدنی (بقره، آل عمران، اعراف، جمعه) است، یعنی زمانی که قرآن با یهودیان و ادبیات و اصطلاحات ایشان روبه‌رو شده بود. در سوره‌های مکّی که متعلق به پیش از مواجهه با یهودیان است، واژهٔ «امّی» به چشم نمی‌خورد. اگر امّی به معنی «مکّی» بود، انتظار داشتیم که در سوره‌های مکّی نیز این واژه به کار برود.
@Harut_Marut