یهوه یا مولِک؟
در کتاب مقدس بارها از قربانی کودکان «برای مولِک» سخن به میان رفته است:
فرزندان خود را در آتش برای مولِک (به عبری: لِـ مولِک) تقدیم مکن و با این کار نام خدای خویش را بی‌حرمت مساز. (لاویان ۱۸: ۲۱)
باور سنتی آن بود که مولِک نام خدایی کنعانی همچون بعل، کَموش، و عشتاروت بوده است که اسرائیلیان فرزندان خود را برایش قربانی می‌کردند. در قرن بیستم با کاوش‌های باستان‌شناسی کتیبه‌های فراوانی در منطقهٔ کنعان کشف شدند اما نامی از خدایی به نام مولِک در هیچ کجا به چشم نمی‌خورد.
در سال ۱۹۲۱ گروهی از باستان‌شناسان فرانسوی در شمال آفریقا، محل سکونت کارتاژی‌ها (مهاجران کنعانی در شمال آفریقا) موفق به کشف گورستانی شدند که در آن بقایای سوختهٔ حیوانات و کودکان در کوزه‌هایی دفن شده بود. این گورستان با الهام از منطقه‌ای مشابه در اورشلیم که کودکان قربانی می‌شدند، (ارمیا ۷: ۳۱) «توفِت» نامیده شد. افزون بر این بقایا، ستون‌های یادبودی نیز در این گورستان و در جاهای دیگر کشف شدند که بر روی آن‌ها، قربانی‌کنندگان بیان کرده بودند که برای عمل به نذر خود، برّه یا آدمیزادی را به درگاه خدایان قربانی کرده‌اند.
تقدیم به سرور بَعل‌حَمّون، و تقدیم به بانو تانیت، سیمای بَعل. نذری که حَمیلکَت پسر بو-عَشتاروت پسر نَبال سوگند خورده بود ادا کند: قربانی وعدهٔ آدمیزاد. زیرا بَعل‌حَمّون صدایش را شنید و او را برکت داد.
واژه‌ای که در این جا «قربانی وعده» ترجمه شده، در کتیبه‌ها به صورت «مُلْک» آمده است. این واژه در زبان آرامی (زبانی هم‌خانواده با زبان کارتاژی و عبری) نیز وجود دارد و به معنی «وعده» است. در این شکل از قربانی، نخست شخص به ایزد وعده می‌دهد که اگر ایزد چنین و چنان لطفی در حقش بکند، به او قربانی تقدیم خواهد کرد. پس از آن که شخص به واقع به خواسته‌اش رسید، به وعدۀ خود عمل می‌کرد و قربانی تعیین‌شده را به ایزد تقدیم می‌کرد. این همان واژه‌ایست که در کتاب مقدس به صورت «مولِک» درآمده. (چرا حرف لام در مُلْک ساکن است و در مولِک کسره دارد؟ کمابیش به همان علت که فارسی‌زبانان لوستْر را لوستِر تلفظ می‌کنند.) مولِک نه نام یک ایزد، بلکه نام گونه‌ای قربانی است. اسرائیلیان باستان فرزندان خود را نه برای خدایی بیگانه، بلکه برای یهوه قربانی می‌کردند و کتاب مقدس می‌گوید این کار نام یهوه را بی‌حرمت می‌سازد.
اما در کتاب مقدس گفته شده که کودکان «برای» مولِک قربانی می‌شدند. آیا این دلیل نمی‌شود که مولِک نام موجود دریافت‌کنندهٔ قربانی است، نه خود عمل قربانی؟ حرف اضافهٔ «ل» در زبان عبری علاوه بر معنای «برای»، گاه معنای «به عنوان» نیز می‌دهد. برای مثال خدا به ابراهیم دستور می‌دهد:
پسرت را... «به عنوان» قربانی سوختنی (به عبری: لِـ عُلا) تقدیم کن. (پیدایش ۲۲: ۲)
در خصوص مولِک نیز حرف «ل» بیانگر گونهٔ قربانی است، و آیهٔ ابتدای بحث باید این‌گونه ترجمه شود:
فرزندان خود را در آتش به عنوان مولِک تقدیم مکن و با این کار نام خدای خویش را بی‌حرمت مساز. (لاویان ۱۸: ۲۱)
انتقاد و پاسخ
این نظریه بلافاصله پذیرفته نشد. برخی مخالفان به کتیبه‌هایی از کنعان اشاره کردند که واژهٔ «ملک» در آن‌ها به کار رفته بود و این نظریه را توسعه دادند که «ملک» نام ایزد جهان زیرین بوده. اما در خط میخی پیش از نام خدایان علامتی شبیه به ستاره (موسوم به «دینْگیر») می‌آید. اما در این کتیبه‌ها پیش از واژهٔ «ملک» علامت دینگیر به کار نرفته است. محققان نتیجه گرفته‌اند که «ملک» در این کتیبه‌ها صرفاً به پادشاهان درگذشته اشاره دارد که باید برایشان آیین پرستش مردگان به جا آورده و به ایشان قربانی تقدیم می‌شد؛ قربانی‌هایی که البته هیچ گاه کودکان نیستند.
یکی دیگر از مخالفان، مارتین بوبر، فیلسوف یهودی، به لاویان ۲۰: ۵ اشاره کرد که در آن عبارت «زناکاری از پیِ مولِک» آمده است؛ عبارتی که در کتاب مقدس در مورد خدایان بیگانه به کار می‌رود (برای مثال تثنیه ۳۱: ۱۶). اما وقتی به ترجمۀ یونانی قدیمی کتاب مقدس (موسوم به سبعینی) مراجعه می‌کنیم، می‌بینیم که حرف اضافهٔ «از پیِ» به صورت «با» ترجمه شده: زناکاری «با» مولِک؛ عبارتی که در مزمور ۱۰۶: ۳۹ نیز به کار رفته: «با کارهای خویش (اشاره به قربانی کودکان) زناکاری کردند.» این نشان می‌دهد که در متنی که در اختیار مترجمان یونانی قرار داشته، حرف اضافه در لاویان ۲۰: ۵ به صورت «با» ثبت شده بوده؛ اما کاتبان بعدی که تصور می‌کردند «مولِک» نام یک خداست، حرف اضافهٔ «با» را به «از پی» تغییر داده‌اند.
منبع:
Child Sacrifice in Ancient Israel
Heath D. Dewrell
@Harut_Marut