ادبِ مدرسه (به مناسبت روز جهانی معلم)
✍️نعمت‌الله فاضلی

ما درباره آداب مدرسه بسیار سخن گفته‌ایم. درباره امتحان، نمره، انضباط، کتاب درسی، آیین‌نامه‌ها، ارزشیابی‌ها، بخشنامه‌ها و طرح‌های اصلاحی بی‌پایان بحث کرده‌ایم. اما کمتر از خود پرسیده‌ایم که «ادب مدرسه» چیست. قصه‌اش را در «مسئله مدرسه» آورده ‌م و خوانندگان آن کتاب می‌دانند. همان‌گونه که بهلول به جنید بغدادی گفت مشکل تو ناآشنایی با «آداب» نیست، ناآشنایی با «ادب» است، گمان می‌کنم ما نیز دهه‌هاست در نظام آموزشی گرفتار آداب شده‌ایم و ادب مدرسه و ادب آموزش و ادب یادگیری را فراموش کرده‌ایم. مدرسه‌ای که ادب ندارد، هر قدر هم آداب داشته باشد، سرانجام به کارخانه‌ای برای تولید انبوه مدرک و انقیاد تبدیل می‌شود. آنچه امروز بیش از هر چیز به آن نیاز داریم بازگشت به همین پرسش ساده اما مهیب است: ادب مدرسه چیست؟ بهلول گفت ادب غذا خوردن این است که لقمه حلال بخوریم، ادب سخنوری این است که سخن حق بگوییم و … لقمه حرام را با هر آدابی که بخوری یا سخن باطل را با هر آیه و حدیثی تزئین کنی …راه بجایی نخواهی برد و عاقبت بخیر نخواهی شد. این است که مدرسه هم ادب خاص خود را دارد. ادب مدرسه چیست؟

انسانِ مدرسه
هر بار که به بحران‌های بزرگ تاریخی می‌اندیشم، از حمله مغول تا قحطی‌های بزرگ، از بیماری‌های فراگیر تا جنگ‌ها، یک حقیقت برایم آشکارتر می‌شود: فاجعه‌ها پرده‌ها را کنار می‌زنند. آنها واقعیت را عریان می‌کنند. برای مثال می‌گویم. کرونا نیز چنین کرد. کرونا به ما آموخت که مهم‌ترین مسئله جهان نه اقتصاد است، نه سیاست، نه ایدئولوژی و نه فناوری. مهم‌ترین مسئله، خود انسان است. در لحظه‌ای کوتاه دیدیم که همه چیز تعطیل شد؛ بازارها، دانشگاه‌ها، مدارس، مسابقات، جلسات و آیین‌ها. زیرا جان آدمی در خطر بود. گویی جهان برای لحظه‌ای به ما یادآوری کرد آنچه فراموش کرده بودیم: انسان معیار همه چیز است.

از همان زمان بارها از خود پرسیدم اگر انسان مهم‌ترین مسئله است، آیا مدرسه ما نیز انسان را مهم‌ترین مسئله می‌داند؟ آیا دانش‌آموز در مدرسه یک انسان است یا یک پرونده؟ آیا معلم یک انسان است یا یک کارمند؟ آیا مدرسه مکانی برای شکوفایی وجود آدمی است یا دستگاهی برای نظم‌بخشی به بدن‌ها و ذهن‌ها؟ هر چه بیشتر اندیشیدم، بیشتر دریافتم که بحران مدرسه از همان جایی آغاز می‌شود که انسان به حاشیه رانده می‌شود. آن‌گاه که نمره مهم‌تر از فهم می‌شود، حضور فیزیکی مهم‌تر از اشتیاق یادگیری می‌شود، تبعیت مهم‌تر از خلاقیت می‌شود و آیین‌نامه مهم‌تر از کرامت انسانی می‌شود، مدرسه آرام آرام ادب خود را از دست می‌دهد.

ادب مدرسه از نظر من چیزی جز پاسداشت کرامت انسان نیست. ادب مدرسه یعنی دانش‌آموز را نه به عنوان ابزار آینده اقتصاد و نه سرباز آینده ایدئولوژی، بلکه به عنوان انسانی مستقل و صاحب شأن ببینیم. ادب مدرسه یعنی معلم را نه راوی رسمی محتوا، بلکه راوی فرهنگ و آتش‌افروز معنا بدانیم. ادب مدرسه یعنی باور کنیم هر کودک جهانی یگانه است و هیچ نظام آموزشی حق ندارد این یگانگی را قربانی میل خود به یکسان‌سازی کند...

یادداشت کامل را در همرخ بخوانید:
https://hamrokh.com/world-teachers-day-2026/