گُل یا گِل؟
(تصحیح بیتی از نظامی)


بوَد سرمست را خوابی کفایت
"گلِ نَم­‌دیده را آبی کفایت". (نظامی، ۱۳۷۶: ۴۱)
یکی از مصحّحان آثار نظامی، «گِل» را سهواً «گُل» خوانده‌­ و مصراع را چنین توضیح داده­‌اند: «گلی که در جای مرطوب روییده کافی است که آبی ببیند به زودی شکفته می‌­گردد.» (نظامی، ۱۳۷۶: ۳۹۵)
مصراع دوم، مثل ایرانی کهنی است که به این دو صورت نیز آمده است: «اى دوست گِل سرشته را آبى بس"» (آمُلى، ۱۳۸۱: ج۱/ ۱۹۴)؛ «گِل نم‌­ديده را آبى تمام است» (دهخدا، ۱۳۸۳: ج۳/ ۱۳۲۱).

آن‌چه ما را به ایرانی و کهن بودن این مثل رهنمون می‌­شود، بیتی از ابوالفضل سُکَّری مَروزی¹ است که در «مُزدوجه­»ای که در آن پاره‌­ای از امثال فارسی را به عربی منظوم کرده، می­‌گوید: يَكفي قَليلُ الماءِ رَطبَ‏ الثَّرىٰ
و الطِّینُ رَطباً بَلَّهُ أَیَسَرُ (ثعالبی، ۱۴۲۰:ج۴/ ۱۰۲): اندکی آب برای زمینی نمناک کافی است. گِلِ مرطوب را آسان­‌تر می­‌توان تَر کَرد (ترجمه از: آذرنوش، ۱۳۸۷: ۲۶۴).
مثل مذکور این‌گونه نیز وارد عربی شده است: «تَكفِى الطّينَ الرَّطبَ قَطرَةُ ماءٍ²» (ثعالبی، ۲۰۰۳: ۱۶۰): قطره‌­آبی برای خاکِ تَر کافی است.

......
۱- احمد بن محمّد بن زید، شاعر ظریف و نمکین‌سخنی که به کاربرد امثال و خصوصاً ترجمهٔ مثل­‌های فارسی به عربی علاقهٔ فراوانی داشته است.
۲- یکی از امثال مشابه مثل مورد بحث در عربی چنین است: «ثَأطَةٌ مُدَّت بِماءٍ» (هاشمی، ۱۴۲۳: ۱۰۹؛ ابن عَبدِ رَبِّه،۱۴۰۴:ج۳/ ۳۳؛ عسکری، ۱۴۲۰:ج۱/ ۲۸۸؛ آبی، ۱۴۲۴:ج۶/ ۱۴۳ ): گِلی که با آب رطوبت آن بیشتر شد، این مثل را برای نادان و بی­‌خرد و احمق به هنگامی فزونی حُمق و نادانی‌اش؛ یا بهرِ نادانی که قرین نادانی چون خودش گردد، می‌زنند.
همچنین ابوهِلال عسکری در ذیل مثل عربی فوق، مثلی عجمی از «کلیله و دمنه» نقل می­‌کند که هم‌مفهوم مثل فارسی و مثل عربی اخیر است: «... و قَد وافَقَ هذا مِن أمثالِ العَجَمِ قَولَ صاحبِ كَليلةَ: لا يُحِبُّ المُذنِبُ أن يَفحَصَ عَن أمرِه لِقُبحِ ما يَنكَشِفُ مِنه، كَالشَّى‏ءِ المُنتِنِ كُلَّما أُثيرَ اَزدادَ نَتناً» (عسكری، ۱۴۲۰: ج۱/ ۲۸۸)


منابع
- آذرنوش، آذرتاش (۱۳۸۷). چالش میان فارسی و عربی ­(سده­‌های نخستین). چاپ دوم، تهران: نی.
- آبی، ابوسعد منصور (۱۴۲۴/۲۰۰۴). نَثر الدُّرّ في المُحاضَرات. تحقیق: خالد عبدالغنی محفوظ، ۷جلد (در ۴مجلّد)، بیروت: دار الکُتُب العِلمیّة.
- آملی، شمس‌­الدّین، نَفائس الفُنون فی عَرائس العُیون. تصحیح علّامه ابوالحسن شعرانی، ۳ج، تهران: اسلامیه، ۱۳۸۱.
- ابن عبد رَبّه الأندلسي (۱۴۰۴). أحمد بن محمد، العِقد الفَرید. بتحقیق: مفيد محمد قميحة، ۸ج، الطّبعة الأُولیٰ، بيروت: ‏دار الكُتُب العِلمية.
- ثعالبي، ابومنصور (۲۰۰۳)، التَّمثيل و المُحاضَرة. تحقیق و شرح و فهرسه: عبدالفتاح محمد الحلو، الطّبعة الثّانية، بيروت: الدار العربية للكتاب.
ـ ـــــــــــــــــ (۱۴۲۰/۲۰۰۰). یَتیمَةُ‌الدَّهرِ في مَحاسِنِ أهلِ العَصر. تحقیق: مفید محمد قمیحه، ۶جلد، الطّبعة الأُولیٰ، بیروت: دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۰.
- عسكری‏، ابوهِلال (۱۴۲۰/۲۰۰۰). جمهرة الأمثال. حَقَّقَه و عَلَّقَ عَلَیه و وَضَعَ فَهارِسَه: محمد أبوالفضل إبراهيم و عبدالمجيد قطامش‏، ۲ج، بيروت: ‏دار الفكر و دار الجيل‏.
- نظامی گنجوی، الیاس بن یوسف (۱۴۲۳/۲۰۰۳). خسرو و شیرین. تصحیح و تعلیقات برات زنجانی، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۷۶.
- هاشمي‏، زيد بن رفاعة (۱۴۲۳/۲۰۰۳). کتاب الأمثال. تحقیق: علي إبراهيم كُردي‏، دِمَشق: ‏دار سَعدالدّين‏.


https://t.me/joinchat/AAAAAD7Fssu7AgJ7o97tgw