کشف اخیر رفتارهای احتمالیِ معنادار در هومو نالدی گونه‌ای با حجم مغزی بسیار کوچک حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ سانتی‌متر مکعب پرسش‌های بنیادینی را دربارهٔ منشأ و تکامل رفتارهای نمادین و آیینی در سردهٔ انسان مطرح کرده است. بقایای یافت‌شده در غار ستاره (Rising Star) در آفریقای جنوبی متعلق به دورۀ پلیستوسن متأخر (بین ۳۳۶ تا ۲۳۶ هزار سال پیش) شامل نشانه‌هایی از تدفین عمدی، حکاکیهای هندسی و استفاده هدفمند از آتش است. این مشاهدات، فرضیات کلاسیک مبنی بر لزومِ افزایش حجم مغز برای ظهور رفتارهای پیچیده را به چالش کشیده و گویای امکان شکل‌گیری کنشهای معنادار در گونه‌هایی با ویژگی‌های آناتومیک کاملاً متفاوت است.
😀تغییر پارادایم در باستان‌شناسی رفتاری
تا چند دههٔ پیش، اجماع علمی بر این بود که رفتارهای نمادین مانند تدفین آگاهانه، تولید زیورآلات یا خلق نشانه‌های تجریدی منحصراً به انسان مدرن و شاید نئاندرتال‌ها تعلق دارد. اما یافته‌های جدید از محوطه‌هایی مانند غار بلومبوس با زیورآلات صدفی، ~۷۵ هزار سال پیش و حکاکیهای هندسی ~۱۰۰ هزار سال پیش، همچنین استفاده از رنگدانه‌ها در آفریقای جنوبی در ~۷۰۰ هزار سال پیش، نشان می‌دهند که رفتارهای معنادار بسیار قدیمی‌تر و پراکنده‌تر از تصور گذشته هستند.
😀هومو نالدی: معمای شناختی
هومو نالدی با ترکیبی غیرمنتظره از ویژگی‌های بدوی مغز کوچک، ساختاری مشابه استرالوپیتوکس و رفتارهای پیچیده، الگوهای رایج در تفسیر تکامل شناختی را نقض می‌کند:
😀تدفین عمدی؟
قرارگیری بقایای دست کم ۲۴ فرد در اتاقک‌های عمیق و دور از دسترس غار ستاره بدون نشانه‌های حملۀ درندگان یا جریان‌های آبی به عنوان شاهدی احتمالی بر رفتار تدفینی تفسیر شده است. با این حال، برخی پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند که قرارگیری غیرطبیعی بقایا ممکن است تحت تأثیر عوامل زمین‌شناختی یا رفتاری دیگر مانند استفاده از غار به عنوان تلهٔ طبیعی شکل گرفته باشد.
🔹حکاکیهای نمادین؟
روی دیوارهای نزدیک به بقایا، الگوهای هندسی شامل خطوط متقاطع و اشکال عمدی حکاکی شده‌اند. اگرچه این نشانه‌ها یادآور نمادپردازی در انسان مدرن هستند، اما تفسیر کارکردی آن‌ها آیا بازنمایی نمادین است یا صرفاً نتیجهٔ فعالیتی عملی؟ همچنان مورد بحث است.
🔹استفاده از آتش برای نورپردازی؟
وجود لایه‌های زغال و بقایای سوختگی در بخش‌های عمیق غار که فاقد نور طبیعی هستند ممکن است نشان‌دهندهٔ استفاده از مشعل برای حرکت و فعالیت در غار باشد. با این حال، ارتباط مستقیم این شواهد با فعالیت‌های هومو نالدی نیازمند تأیید بیشتر است.
😀پرسش‌های باز
🔸 آیا قرارگیری استخوان‌ها واقعاً نتیجۀ تدفین عمدی است یا می‌توان آن را با فرآیندهای طبیعی (مانند حرکت خاک یا فعالیت جانوران) توضیح داد؟
🔸آیا حکاکیهای دیواری را می‌توان به عنوان نماد تفسیر کرد، یا صرفاً نشانه‌هایی برای راهیابی یا آزمون سنگ هستند؟
🔸آیا هومو نالدی این رفتارها را مستقل ابداع کرد، یا تحت تأثیر تماس با گونه‌های دیگر مانند انسان مدرن قرار داشت؟
🔻 این یافته‌ها نشان می‌دهند که:کشف رفتارهای احتمالیِ معنادار در هومو نالدی دیدگاه‌های سنتی دربارۀ تکامل شناختی انسان را به چالش کشیده است. اگرچه تفسیر این مشاهدات هنوز مورد مناقشه است، اما به وضوح نشان می‌دهد که درک ما از منشأ رفتارهای نمادین ناقص است و باید فرضیات گذشته را در پرونده‌های فسیلی جدید و با روش‌های بین‌رشته‌ای بازبینی کنیم.
- پیچیدگی رفتاری لزوماً تابع حجم مغز نیست.
- رفتارهای معنادار ممکن است در چندین خط تکاملی و به صورت مستقل ظهور کرده باشند.
- عوامل اجتماعی-فرهنگی مانند پیچیدگی گروه‌های اجتماعی یا ضرورت‌های بقا می‌توانند محرک اصلی توسعهٔ توانایی‌های شناختی باشند، حتی در گونه‌هایی با مغز کوچک.
📎منبع:
Meaning-making behavior in Homo naledi (https://elifesciences.org/reviewed-preprints/89125)
*eLife*, 2024 (Reviewed Preprint)
🦖 @Evolution_iran