Ko`pchilikka ma'lum, man kech yozmoqdaman, kecha Qudratho`jayevning o`zbek tilini bilmaslik haqida gaplashi shov-suv bo`ldi.
Buning 2 tomoni bor. Shu masalada men ham fikr bildirmoqchi edim.
0. Biror odamni haqorat so`zlari bilan atash, shaxni emas, bir guruh odamni, bu uning shaxsiy fikri. Hozirda hisob 1-1 deb qolaman. Qo`shilmaganlar bemalol fikrlarini o`zlarida qoldirishlari mumkin.
1. Biror davlatga borganlar u yerning davlat tilini o`rganishi tajribada bor narsa. Ko`p tanishlarim, ayniqsa Ukraina-Rossiya kelishmoqchiligi (urishmi, yo`qmi, o`ziz hal qilasiz) tufayli yurtini tashlab ketishdi. Qozoqiston, O`zbekistonga kelishganida ularni ona tilisida yoki rus tilida chiroyli kutib olindi.
Lekin, ayni damda yevropa davlatlariga ketganlar esa, u yerning davlat tilini o`rganmoqda. Albatta borgan davlatida Ingliz tilida gaplashsa bo`ladi, ammo hamma yevropa davlatlarida ham davlat tili Ingliz tili emas. Oilasi bilan yashash, maktab, bog`cha va boshqa rasmiy joylarda ishini bitirishi uchun tilni bilishi kerak. Majbur tilni o`rganishmoqda. Agar tilni o`rganmagan bo`lsa, yoki u bilimsiz yoki ... .
Hullas, yoki u bilimsiz, yoki u o`sha yurtning shartlarini bajarmaydi, balki o`zini qoidalarini majburlaydi.
Ko`rinib turibdi-ki, amaliyotda biror davlatga borganda uning davlat tilini o`rganilishi amaliyotda bor narsa.
Endi masalaning 2-tomonini aytmoqchiman.
Biz o`zimizning ona tilimizni hurmat qilmaymiz!
Men maktab davrida ona tilini yaxshi o`qimanganman. 4-5 baho bo`lgan, doim 5 olish men uchun qiyin edi.
Lekin universitet davrida, baraka topishsin, O`zbek tili va adabiyoti fakulteti bilan qilgan hamkorlikdagi loyihalarim tufayli tilni yaxshiroq o`qganishga muvaffaq bo`ldim.
2.1 Tilimizni o`zimiz o`rganmasak, nima uchun kimdur kelib o`rganishi kerak?
Ha, ha, biz o`zimiz tilimizni o`rganish, uni rivojlantirishga hissa qo`shmaymiz. Xech o`ylab ko`rganmisiz, nima uchun ko`p joyda "O`zbek adabiy tili" ni uchratasiz, lekin "Rasmiy uslib", "Informatsion uslib" larni uchratmaysiz.
Ingliz tilida "sen" yoq. Deb o`ylasangiz xato qilasiz. Ular tilni o`rganish oson bo`lishi va soddalashtirish maqsadida ko`p so`zlarni olib tashlashgan. "Sen" esa "Thou" bo`ladi.
Tilni keng tarqalishi uchun esa aynan Informatsion uslub rivojlanishi kerak. Chunki fan va texnologiya rivojlangan sari yangi so`zlar qo`shiladi, eskilari chiqib ketadi. Shularni Informatsion (Axborot) uslubida shakllantirish mumkin.
2.2. Tilimizni nima uchun bunday "qiyin ahvolda" ekanini faqat tilshunoslarga topshirib qo`yganmiz.
Bakalavr davrida tilshunoslar bilan ishlab, shuni tushungandim-ki, tilni shakllantirish faqatgina ularning vazifasi emas, aksincha, barchamizniki. Agar hammamiz tilimizni rivojlanishiga yordam qilsak, shunda biz kimgadur o`rgan deya olamiz.
Misol keltiraman: ona tilimizda shaxs yasovchi qo`shimcha "-chi" bor, "ishchi", "o`qituvchi" kabi. Xohlagan so`zga qo`shsa, ot (narsa)dan shaxs yasaydi, ammo: oshpaz, soatsoz so`zlarida nima uchun -chi yo`q?
Balki boshqa ma'noda -chi ni ishlatish mumkindur? "Oshchiga et, yana 2 ta osh olib kelsin!", "Oshpaz pishirgan osh zo`r chiqibdi."
Yoki, Go`zal deb qizlarga ishlatamiz, chiroyli deb ham o`g`il bolaga, ham qiz bolaga ham ishlataveramiz. Boshqa tillarda esa, go`zal qizlarga, chiroyli o`g`il bolalarga ishlatiladi.
2.3. O`zbek tilini o`qitish bo`yicha aniq, yaxshi dastur yo`q.
"Chet elliklar uchun o`zbek tili" kitobini 1999 yilda ko`rgan edim. Keyin ko`rmadim. Nima uchun O`zbekistonda Ingliz tilini o`qitish uchun 15 yilda to`laqonli dastur ishlab chiqdik (masalan, UzTEA bilan) va hamma o`quv markazlari shu andozani ishlatadi-de! O`zbek tilimiz uchun esa hali ham tuzzikroq andoza yo`q?
Bu muammolarni faqat tilchilar yecha olmaydi. Ularning soni ham ham, vaqti ham yetmaydi. Oyligini aytmayapman.
Demak o`zimizni tilimizni bilmas ekanmiz, boshqalarga ham o`rgan deyishimiz qiyin.
Biz faqat kimnidur "yaxshi" yoki "yomon" deyishni bilamiz. "Nima uchun?" demaymiz. Undan ham og`iri "Kel men shuni to`g`rilay" demaymiz. Afsus....
https://t.me/DrAlgorithm/437