شفافیت: کجا و چگونه؟
(خلوت یا جلوت؟)

مهدی هداوند

شفافیت، «بیرونی کردن ِ درون» است و بهمین جهت برای بسیاری از ما هولناک است! اینکه همگان بتوانند همه چیز را بی پرده ببینند، شما را مضطرب، بی پناه، خجالت زده و آسیب پذیر میکند. حالا اگر قرار باشد همین وضعیت را برای دولت/اداره درنظر بگیریم و درون اداره برای بیرون اداره، قابل رؤیت و آشکار باشد؛ اداره خود را لخت و عور حس میکند و زشتی ها و بدی های اداره نزد همگان آشکار می شود («فبدت لهما سوآتهما»؛ زشتی هایشان آشکار شد و به همین دلیل: «و طفقا يخصفان عليهما من ورق الجنه» با برگ درختان خود را پوشاندند). چه کسی حاضر است تن به شفافیت بدهد، چه برسد به اداره؟! شما، طبیعتاً هم نیاز به «خلوت» دارید و هم نیاز به «جلوت». در خلوت، شما رهاتر، آسوده تر و ایمن تر هستید و خودتان هستید؛ و در جلوت شما مرتب تر، محتاط تر و بهتر از آن چیزی خود را نشان میدهید که هستید. و این طبیعی است و گرنه چرا محیط های خصوصی تر مثل سرویس ها و اتاق خواب حتی در خانه که خود محیطی خصوصی و شخصی محسوب میشود، از سایر محیط های خانه جدا و تفکیک میشوند؟! چرا سرویس ها و اتاق خواب در معرض دید همه ساکنان خانه نیست، چه برسد به عابران کوچه و خیابان؟ شما در اتاق خواب خود راحت ترید یا در سالن پذیرایی؟ بگذریم که در طراحی های جدید با حمام های شیشه ای، آشپزخانه اوپن، محیط های فلت، پنجره های قدی بدون پرده، و حتی بیرون ریختن لوله های آب و فاضلاب و تاسیسات ساختمان از درون جرز دیوارها به نمای بیرونی ساختمان ها به عنوان دکوراتیو بنا و غیره مواجه میشویم که جلوت را بر خلوت ترجیح می دهند. اما هنوز هم تفکیک فضاها، جاری است و باید دید این جنبش عریان سازی امحاء و احشای خانه ها تا کجا قرار است پیش برود. درونگرائی ایرانی بر برونگرائی وارداتی پیروز می شود یا نه. در هر حال و بنابراین؛ تمنای شفافیت را نباید دست کم گرفت و البته ساده و طبیعی فرض کرد. حالا در دنیایی که دوستی و دشمنی هم به شدید ترین شکل ممکن وجود دارد، مطالبه شفافیت، بسیار دشوار به نظر میرسد، چون شفافیت، نقاط ضعف را در مقابل دشمن یا دست کم در مقابل رقیب به نمایش می گذارد و شما را در معرض خطر نابودی قرار میدهد. وقتی هیچ تاجری حاضر نیست، اسرار تجاری خود را در فضای عمومی قرار دهد و رقباء به آن دسترسی داشته باشند؛ حالا اداره که گاه حاکم است و گاه تاجر چگونه باید شفاف عمل کند؟ بااین حال اگر اداره شفاف عمل نکند دیگر پاسخگو نیست؛ چون معلوم نیست چکار می کند تا از او بازخواست کرد و باید انتظار اداره ای پر از خطا، فاسد، خودکامه، بی ثبات و غیرقابل کنترل را داشت. پس باید ببینیم شفافیت چیست و اصلاً چه توجیهی دارد و چرا و چگونه و در چه وضعیت ها یا در چه موضوعاتی قابل مطالبه و قابل قبول است و‌ بلکه ضروری است و در چه شرایطی باید آن را کنار گذاشت؟ پژوهش در شفافیت نیازمند حرکت روی مرزهای باریک است نه کلی گوئی هائی که به کار تبلیغ احزاب می خورد. و نکته آخر اینکه بازخوانی مفاهیم «خلوت» و «جلوت» در سنت ایرانی می تواند راهگشا باشد.

@dr_hadavand