مقدمه
جاینام‌ها (Toponyms) در حوزه جغرافیایی زاگرس، تنها نشانی‌های ساده مکانی نیستند؛ بلکه گنجینه‌هایی زنده از سیر تحول آوایی و دگرگونی‌های دستوری زبان‌های ایرانی در طول هزاره‌ها به شمار می‌روند. یکی از مهم‌ترین جاینام‌های منطقه زاگرس مرکزی، نام شهر مریوان (marĭwān) است.
تاکنون فرضیه‌های متعدد و عامیانه‌ای (Folk Etymology) درباره وجه‌تسمیه این شهر مطرح شده است؛ از جمله:
مراویان: منتسب به «مرغابی» و جایگاه پرندگان آبی.
مروانیان: انتساب به پناهنده‌شدن بازماندگان سلسله اموی (مروانیان) پس از سقوط.
مرویان: اشاره به مهاجرت یا رفت‌وآمد بازرگانان شهر مرو برای خرید محصولات کشاورزی.
مهریان: منتسب به منصب و طبقه‌ای در دربار ساسانی که زمین‌های کشاورزی را اجاره می‌کردند.
هیچ‌یک از این فرضیه‌ها با قواعد دگرگونی آوایی (Historical Phonology) در شاخه زبان‌های ایرانی غربی و کردی همخوانی ندارند و بیشتر به افسانه‌پردازی‌های محلی شبیه‌اند تا تحلیل‌های متقن زبان‌شناختی. برای دستیابی به ریشه واقعی این جاینام، باید سیر تحول واج‌ها را بر اساس شواهد تاریخی و با قیاسِ ساختاری با جاینام‌های هم‌جوار بررسی کرد.
۱. الگوی تطبیق آوایی: مقایسه سیر تحول «بیستون» و «مریوان»
تغییر و تخفیف واج‌ها از دوره ایرانی باستان به میانه و سپس نو، تابع قوانین آوایی مشخصی است. برای درک بهتر سیر تحول نام مریوان، می‌توان آن را با الگوی کاملاً مشابه و اثبات‌شده‌ی بیستون (bīstūn) مقایسه کرد:
زنجیره تحول بیستون
:
Bagastāna: (ایرانی باستان: جایگاه خدایان / ایزدکده)
Bagastān: (سقوط واکه نهایی)
Baystān / Bahstūn: (نرم‌شدن همخوان ملاهی/نرم‌کام /g/ به نیم‌واکه /y/ یا همخوان چاکنایی /h/)
Bēstūn ، Bīstūn: (تک‌واکه‌سازی یا Monophthongization و کشیدگی واکه‌ای)
زنجیره تحول مریوان (مطابق الگوی فوق)
:
mareg-pāna ، mareg-wān ، marah-wān ، maray-wān ، marewān / marīwān
۲. واکاوی اجزای واژگانی «مریوان»
نام مریوان در اصل از دو بخش مشخص mareg و pāna تشکیل شده است:
بخش اول: mareg (مەرەگ / مەرە / مێرگ)
این واژه در اوستایی به صورت marəga-، در ایرانی باستان marĝā و در پارتی (پهلوی اشکانی) به صورت marĝ آمده است که به معنای «زمین سرسبز، چمنزار، مرغزار و جایگاه نمناک و پرآب» است.
این ریشه در زبان کردی به دو شکل به حیات خود ادامه داده است:
صورت «مەرە» (mara): با افتادن همخوان پایانی /g/، به صورت «مەرە» درآمده که در فرهنگ بومی به چمنزارها و نقاط سرسبز گفته می‌شود (حتی در سنن قدیمی روستاها، محل تجمع شورای روستا را «مەرە» و رئیس شورا را «ژێڕەو مەرێ» می‌نامیدند). همخوان /g/ در ترکیب جاینام ابتدا به /h/ یا /y/ تبدیل شده و در نهایت در واکه پیشین خود جذب گردیده است.
صورت «مێرگ» (mērga): شکل دیگری از همین ریشه باستانی است که همچنان در گویش‌های مختلف کردی به معنی چمنزار و مرغزار کاربرد دارد.
(این ریشه در زبان فارسی نیز به صورت «مرغ» در واژگانی چون «مرغزار» به یادگار مانده است).
بخش دوم: pāna (پانە (وان))
واژه pāna از ریشه باستانی -pā (پاییدن، حفاظت کردن و نگهداری) گرفته شده است.
این پسوند در دوره میانه به صورت «وان» (-wān) و در فارسی نو به صورت «بان» (-bān) درآمده است (مانند: پاسە وان / پاسبان).
پسوند «وان» به مرور زمان علاوه بر مفهوم «حفاظت و نگهبانی»، مفهوم «دارندگی و گستره جغرافیایی» را نیز کسب کرده است.
۳. تحلیل ضبط «مهروان» در متون کهن
در برخی متون تاریخی و جغرافیایی کهن، این نام به صورت «مهروان» ضبط شده است. برخی از شارحان به اشتباه آن را ترکیبی از مهر + وان (جایگاه مهر یا خورشید) پنداشته‌اند.
اما وجود واج «هـ» در ضبط‌های قدیمی دقیقاً بازتاب همان مرحله آواییِ تبدیل /g/ به /h/ است (دقیقاً نظیر تبدیل بگستان به بهستون). بنابراین صورت واقعی ثبت‌شده در متون کهن، در اصل مەرەهوان (marah-wān) بوده است نه مهروان، که یا ناشی از اشتباه کاتبان در عدم درک ریشه بومی واژه بوده و یا بازنماگر مرحله‌ای از تطور آوایی زبان است.
نتیجه‌گیری
با تکیه بر شواهد آواشناسی تاریخی و تطابق کامل آن با ویژگی‌های زیست‌محیطی و جغرافیایی منطقه (وجود دریاچه زریبار و چمنزارها و مرغزارهای گسترده پیرامون آن)، نام مریوان (marīwān) برآمده از صورت باستانی mareg-pāna است.
معنای دقیق جاینام مریوان: «دارنده یا نگهدارنده مرغزارها و چمنزارهای سرسبز» است. این اتیمولوژی علاوه بر استواری بر قوانین دگرگونی واج ،با واقعیت‌های طبیعی این دیار نیز منطبق است.