ردّپای ساخت‌های کهن در زبان هورامی؛ ریشه‌شناسی و سیر تحول آوایی «دۆخوا»
یکی از جلوه‌های شگرف در زبان‌شناسی تاریخی، پدیدهٔ حفظ صورتهای کهنه‌گرا در ساخت‌های مرکب (Archaism in compounds) است. در فرایند تحول زبان، بسیاری از واژگان در حالت منفرد دچار فرسایش آوایی شده و شکلی ساده‌تر به خود می‌گیرند، اما ساخت اصیل و تاریخی آن‌ها در واژگان مرکب یا اصطلاحات کهن دست‌نخورده باقی می‌ماند.
واژهٔ «دۆخوا» (آش دوغ) در زبان هورامی، یکی از نمونه‌های درخشان این تداوم تاریخی است.
این واژه از دو بخش اصیل و ریشه‌دار تشکیل شده است: دۆخ + وا.
بخش نخست: «دۆخ» (از ریشهٔ هندواروپایی *dheugh-)
واژهٔ «دۆخ» (که امروزه در هورامی به صورت منفرد دۆ dō تلفظ می‌شود) هم‌ریشه با «دوغ» فارسی است. این واژه از ریشهٔ هندواروپایی ‎*dheugh-‎ (به معنای دوشیدن، فشردن، لرزاندن و برکشیدن) مشتق شده است.
تحول واکه‌ای و صامتی:
صامت γ (غ)  در اوستا ، در شاخهٔ زبان‌های کوردی (از جمله هورامی) طبق قوانین منظم آوایی به «خ» تبدیل می‌شود (همان‌گونه که در جفت‌های باغ/باخ و داغ/داخ مشهود است). از این‌رو، صورت تاریخی و انتظاررفتهٔ این واژه در هورامی «دۆخ» بوده است. اگرچه این واژه در حالت اسم منفرد به «دۆ» تقلیل یافته، اما ساخت اصیل «دۆخ» در ترکیب «دۆخوا» به‌خوبی حفظ شده است.
پدیدهٔ مشابه در «ڕۆچ»:
نظیر این پدیده را در واژهٔ «ڕۆ» (روز) می‌‌بینیم. صورت کهن این واژه در هورامی «ڕۆچ» بوده که امروزه در حالت منفرد به «ڕۆ» تبدیل شده، اما در واژهٔ مرکب «ڕۆچێ» (روزه) شکل اصیل و اولیهٔ خود را نگه داشته است.
هم‌‌ریشگی با فعل دوشیدن و واژهٔ دختر:
از مادهٔ گذشتهٔ  dauk+ta  و مادهٔ حال  dauk+a در هورامی، مادەهای فعلی شکل گرفته‌اند که در  مصدر گذشته به «دۆتتەی» (امروزه: دتتەی) و در مصدرحال به «دۆچای» (امروزه: دۆشای) بدل شده‌اند.
نکتهٔ شایان توجه این است که واژگان «دختر» در فارسی، daughter در انگلیسی، duγδar در اوستایی، و «دوێت / دۆت» در  لکی و کلهری، همگی از همین ریشه و به معنای  «دوشنده» (آن‌که موظف به دوشیدن دام بوده) مشتق شده‌اند. در جوامع هندواروپایی بنا بە صورت واژگان، کار دوشیدن دام بر عهدەی دختران بودە است.
بخش دوم: «وا» (از ریشهٔ باستانی pak*)
بخش دوم این ترکیب، یعنی «وا»، حاصل سیر تحول ریشهٔ ایرانی باستان ‎*pak-‎ به معنای «پختن» است.
تحول بن فعلی:
این ریشه در فارسی به صورت «پخت و پز» و در هورامی به صورت بن‌های «پەت» و «پەچ» (در مصدرهای  پەتەی و پەچای) باقی مانده است.
تضعیف صامت  p بە w:
در زنجیرهٔ تحولات آوایی زبان‌های ایرانی غربی- شمالی (از جمله هورامی)، صامت باستانی p در موقعیت میان‌واکه‌ای به w (و) تضعیف می‌شود؛ در حالی که همین صامت در فارسی نو به b (ب) تبدیل می‌گردد (مانند تبدیل آپ باستان به ئاو در کوردی و آب در فارسی).
شکل‌گیری وا پسوند:
بر این اساس، صورت بالاندە pāk  از ریشە pak باستان در فرایند تاریخی  تبدیل pبەw و حذف صامت پایانی، در هورامی به «وا» تبدیل شده است (همانند دۆخوا ، شۆتوا و شۆروا)، در حالی که در فارسی صورت «با» را ساخته است (همانند شوربا و دوغبا در متون کهن).
نتیجه‌گیری
واژهٔ «دۆخوا» صرفاً یک نام ساده برای یک خوراک سنتی نیست، بلکه سند زنده‌ای از تداوم قوانین آوایی زبان‌های ایرانی کهن در جغرافیای زبانی هورامان است. این واژه نشان می‌دهد که چگونه ساخت‌های دستوری و واژگانی باستان در بستر ترکیبات زبانی، فارغ از فرسایش‌های گفتاری روزمره، به حیات خود ادامه می‌دهند.