تۆمەڕواس؛ طنین باستانی نامی فراموش‌شده در بستر زبان هورامی
در زوایای تاریک اساطیر پیشدادی، نامی به چشم می‌خورد که ریشه‌هایش در کهن‌ترین لایه‌های زبانی این سرزمین تنیده است: تۆمەڕواس (tōmaŗvas) یا همان «توخمە اروپی» در صورت اوستایی آن.
نامی دیرین که از پیوند دو جزءِ پرمعنا شکل گرفته است:بخش نخست، «توهمە» (tuhma) است که در اوستا به صورت «توخمە» و «توخمەن» (tuxman) تجلی یافته و در فارسی امروز به شکل «تخم» (به معنای نژاد، گوهر و بذر) به یادگار مانده است؛ واژه‌ای که در هورامی، دقیقاً به صورت «تۆم» (tōm) طنین می‌اندازد.
بخش دوم، از ریشه‌ی کهن هندواروپایی lōpās به معنای «روباه» می‌آید. خودِ این واژه حاصل تحول ریشه‌ی دیرین‌ترِ ųlp به معنای گرگ و روباه است—همان ریشه‌ای که در زبان انگلیسی به wolf (گرگ) بدل گشته است.
سیر تحول این واژه دامنه‌دارتر از این است؛ ųlp از پی‌آمدِ ųlkwos برآمده که در اوستا واژه‌ی vherka (گرگ) را آفریده و در هورامیِ امروز، به زیبایی در قامت واژه‌ی varg (گرگ) زنده مانده است.
از همین ریشه‌ی ųlkwos، با دگرگونی‌های واج‌شناختی، صورت اوستایی urupi (اروپی) شکل گرفته که در فارسی نو جامه‌ی «روباه» به تن کرده است.با در نظر گرفتن صورت lōpās و بر پایه‌‌ی قانون تحول واج‌ها در زبان‌های ایرانی—که در آن «ل» به «ر» و «پ» به «و» می‌گراید—صورت لوپاس به روانی به «رۆواس» بدل می‌شود.این مقدمه‌ی زبان‌شناختی، بستری است برای رویدادی شگفت در بازخوانی اساطیر:
بر بنیاد دگرگونی واج‌ها در زبان‌های ایرانی، نام اسطوره‌ای که شاید برای هورامی‌زبانانِ امروز ناشناخته بنماید، در بن‌مایه‌ی خود دقیقاً منطبق بر آواها و واژگان زنده و جاری در زبان هورامی شکل گرفته است. این نام، صورت باستانیِ همان پادشاهی است که امروز «تهمورث» می‌خوانیمش.
شگفت‌انگیزتر آنکه حرف «ث» که دستاوردِ خط و زبان عربی است، بر پیکره‌ی این نام اصیل ایرانی نشسته است.
صورت درست‌ترِ این نام «تهمورس» یا «توهمەرۆوەسە» است؛ نامی به معنای «نژاد و گوهرِ روباه» (تخم روباه)، که در اوستا نیز به صورت‌های توخمە اروپی و توهمە اروپی ضبط شده است. آنکە نماد و اسطوره ی زیرکی و سیاست است. این ذهنیت هنوز هم در اصطلاح ڕواس پێچ مانده و روباه را حیله گر و مکار میدانیم.
در میان تمامی زبان‌ها و گویش‌های معاصر ایرانی، «تهمورس» بیش از هر زبان دیگری به هورامی نزدیک و هم‌پیوند است؛ چرا که واژگان «رۆوەس» و «ڕواس» در هورامی، بدون دست‌خوردگی، همان صورت باستانی و چند هزار ساله‌ی خود را پاس داشته‌اند و نام تۆمەڕواس در هورامی همان معنی پیشین را نگه داشته است.