تحلیل ریشه‌شناختی و تحول واج‌شناختی نام «شهریور»
نام‌ها گاه مدفنِ کهن‌ترین تحولات زبانی هستند و «شهریور» نمونه‌ای برجسته از این دست به شمار می‌رود. برخلاف تصور عموم که این نام را واژه‌ای فارسی می‌دانند، بررسی‌های تاریخی-تطبیقی نشان می‌دهد که «شهریور» سیرِ تطورِ واج‌ در زبان فارسی را نپیموده، بلکه میراثی وام‌گرفته از زبان مادی-اوستایی (شاخه‌ی غربی-شمالی) است که به لایه‌ی تاریخیِ زبان فارسی راه یافته است.
صورتِ بازسازی‌شده‌ی این واژه در ایرانی کهن xšaθra vairya است؛ ترکیبی توصیفی متشکل از دو جزء (واژه):xšaθra (برآمده از ریشه‌ی xšay): به معنای قدرت، شوکت و فرمانروایی
وvairya (برآمده از ریشه‌ی var): به معنای مورد پسند، دلخواه و مطلوب.

تطبیق رفتارهای آوایی و واج‌شناسی تاریخی

تفاوت کلیدی در سیر تطور این واژه، به رفتارِ واجِ ترکیبی و همخوانِ کهنِ θr بازمی‌گردد. بر پایه قواعد واج‌شناختی:
در شاخه‌ی غربی-جنوبی (فارسی): همخوان ترکیبی θr تبدل آوایی یافته و به واج «س» (/s/) تبدیل می‌شود.
برای نمونه، صورت اوستاییِ puθra در سیر غربی-جنوبی، نخست به pus در زبان پهلوی و سپس به «پسر» در فارسی تبدیل گردیده است. بر همین قیاس، واژه‌ی xšaθra در صورت تطورِ مستقیم در شاخه‌ی فارسی می‌بایست به صورتِ «شَس» متجلی می‌شد در حالیکە صورت غربی- شمالی آن یعنی شهر رسیدە است.

در شاخه‌ی غربی-شمالی (مادی-اوستایی):

همخوان θr به آواهای «آر» (/ār/) یا «هر» (/hr/)  دگرگون شده است. بر اثر این فرایند آوایی، xšaθra به صورت‌های «شار» و «شهر» تطور یافته است. نمونه‌های دیگری همچون «پوهر» (پور) و «مهر» نیز مؤید ورود همین قاعده از شاخه‌ی غربی-شمالی به بدنه زبان فارسی هستند.
«شهریور» واژه‌ای اصالتاً اوستایی-مادی است که از منظر زبان‌شناسی تاریخی، معنای  «فرمانرواییِ پسندیده» یا «شهریاریِ مطلوب» را افاده می‌کند.