پژوهش در ریشه‌شناسی نام «هەورامان» (ئەورامان) مستلزم تحلیلِ تطبیقیِ داده‌های متنی، نقشه‌شناختی و قواعد آواشناسی تاریخی زبان‌های ایرانی است. برخلاف گمانه‌زنی‌هایی که این نام را به واژگانی چون «هوەر» (خورشید)، «هەور» (ابر)، «اهورامزدا»، «هۆر» (بالا آمدن) یا «ئه‌ورا» (گرسنه) پیوند می‌دهند، بررسی‌های واج‌شناختی نشان می‌دهد که این نام ساختاری کاملاً متفاوت دارد.
۱. شواهد متنی و نقشه‌شناختی
در نقشه تهیه شده توسط دولت عثمانی در سال ۱۸۹۳ میلادی، این نام به صورت «اڤرومان» ثبت شده است. این صورتِ ضبط‌شده، با شواهد موجود در نسخه‌های خطی اشعار سەیدی همخوانی کامل دارد؛ آن‌جا که می‌سراید:
«از اَورومون مکونم بی و ولاتم...»
در سبک شعری سەیدی ، پایانهٔ «ان» و واج "ا" معمولاً به صورت «و» دگرگون می‌شود (مانند تبدیل مکانم به مکونم و ولاتان به ولاتو). از این رو، صورت «اورومون» در واقع همان تلفظ «اورومان / اڤرومان» است که اصالت پیشوند کهن واژه را تأیید می‌کند.
۲. سیر تحول پیشوند باستانی
-abiپیشوند باستانی
-abi در زبان‌های ایرانیِ نو مسیرهای متفاوتی را طی کرده است. این پیشوند در فارسی غالباً به صورت «افـ» ظاهر شده (مانند: افسار، افگار، افسون، افشان، افسر) هر چند در واژه‌ای مانند «اورنگ» (برآمده از abi-rang) به صورت «او / اَو» درآمده است.همین پیشوند در زبان هورامی به صورتهای «ئه‌و» (aw)، «هه‌و» (haw) و «هۆ» (hō) تطور یافته است:
abi-sārدر فارسی: افسار در هورامی: ئه‌وسار، هه‌وسار (و با دگرگونی دیفتانگ
aw به ō به صورت هۆسار).abi-gār در فارسی: افگار در هورامی: ئه‌وگار، هه‌وگار، هۆگار.
کارکرد در کتیبه‌ها: پیشوند
abi در کتیبه‌های هخامنشی (مانند عبارتِ anya abi mām: به نزد من / به من) دقیقاً در هورامی به صورت «ئه‌و ئه‌م / ئه‌و من» ساختار تغییر به "ئەو" را حفظ کرده است.از نظر دستور تاریخی، پیشوند
abi- نقش مفعولی و حالت‌پذیری به واژه می‌دهد. برای نمونه، ترکیب آن با ریشهٔ θrauH (به معنی ستم کردن)، معنی مفعولیِ «ستمدیده / تحت فشار قرارگرفته» می‌سازد.۳. ارزیابی فرضیه‌های پیشین
با برقراری این قواعد واج‌شناختی، فرضیاتی که این واژه را به خورشید، ابر یا صفات دیگر منسوب می‌کنند، حدس‌هایی بدون پشتوانه دگرگونی واج در تاریخ تطور زبان در هورامی هستند.
۴. تحلیل ساختاری: ترکیبِ
abi + rām + ānواژهٔ هەورامان (هۆرامان) از سه بخش اصلی تشکیل شده است:
پیشوند
-abi (ئه‌و / هه‌و / هۆ): پیشوند باستانی با کارکرد ایجاد حالت مفعولی یا پذیرندگی.ریشهٔ
rām (رام): ریشهٔ اوستایی و کهن به معنای آرامش، سکون، شادی، لذت و پناه دادن. واژهٔ rāman در اوستا به معنای «آرامش» ثبت شده است. اصطلاحات ادبیِ سده‌های پنجم تا هشتم هجری مانند «اورامه»، «اورامن» و «اورامنه» و نیز واژهٔ «رامشگر» (نوازنده و خواننده) از همین ریشه مشتق شده‌اند.
پسوند
ān یا mān: پسوند ān (بازماندهٔ āna- باستان) با کارکردهای چندگانه از جمله ساخت اسم مکان، یا پسوند mān (با ادغام دو واج همسان m) که هر دو دلالت بر مکان و جایگاه دارند.نتیجه‌گیری
بر پایهٔ تحلیل اجزای واژه، «هەورامان» از نظر لغوی به معنای «مکانِ به آرامش‌رسیده»، «محل سکون و شادی» یا «پناهگاه امن» است.
این مفهوم زبانی با ویژگی‌های جغرافیایی و توپوگرافی منطقه نیز کاملاً انطباق دارد؛ کوهستان صعب‌العبور هورامان در طول تاریخ موقعیتی امن و دور از تاخت‌وتازها و منازعات نظامی قدرت‌های منطقه‌ای فراهم می‌کرده و بستری طبیعی برای دستیابی به سکون و آرامش بوده است.