👆👆👆

بو قدر فارسجا و عربجه عونصور هانسی یوللارلا اویغور تورکجه‌سینه گئچمیش‌دیر؟[2] شوبهه‌سیز بورادا دین و دین علم‌لری‌نین تأثیری آغیردیر. اؤزللیک‌له اسلامی فارس‌لار اوزریندن آلدیقلارینا گؤره و دین آدام عالیم‌لری‌نین عربجه و فارسجا قایناق‌لاردان بسله‌ندیک‌لرینه گؤره، بیر چوخ عالیمین فارس دیللی بؤلگه‌لرده درس اوخویوب تحصیل آلدیقلارینا گؤره، بئله بیر دوروم گؤزله‌نیلمه‌لی‌دیر. آنجاق اؤنملی بیر ائتگن/فاکتور دا بؤلگه‌ده دوغرودان فارسلارلا یا داها دوغروسو تاجیک‌لرله تماس و قوْنشولوغون یوز ایل‌لرجه سورمه‌سی‌دیر. دوروم اؤزبک‌لرده و بعضن قیرغیزلاردا دا بئله‌دیر؛ مثلاً بو تورک دیل‌لرینده ده آسمان و نان کیم سؤزجوک‌لر واردیر. بنزر وضعیت یعنی قونشولوق تأثیری آلتیندا قایناشما و قاریشما، بؤلگه‌ده‌کی فارس دیللی خالقلاری دا ائتگی‌لمیش‌دیر. رحمت‌لیک لارس یوهانسون، دَیَرلی بیر مقاله‌سینده (بوگون گؤره بیر آز اَسگیمیش‌ اولابیلر)، آینو یا آبدال آدییلا بیلینن بیر توپلوم‌دان سؤز ائدیر[3]. بونلارین تیکلامکان چؤلونون گونئی‌نده یاشادیقلارینی بیلیریک. بو گون نفوس‌لاری اون ایکی مین جواریندادیر. دیل‌لری‌نین اساسی، اویغور دیلی کیمی‌دیر. آنجاق دانیشیق‌لاریندا بوْللوجا فارسجا آلینتی‌لاری وار؛ حتا سایی‌لاری/عددلری بئله فارسجا دئییرلر(نسیل دَییشینجه اویغورجا عونصورلار بو آلینتی‌لارین یئرینی آلیر.). آراشدیرماجالارا گؤره و یوهانسون'ون فیکرینجه، آبدال‌لار اصلینده تاجیک اولوب، زامان ایچینده دیل‌لری‌نین تورکجه‌لشمه‌سینه رغمن، بو عونصورلاری، بیر «گیزلی دیل» کیمی ساخلایابیلیبلر[4]. بو گؤروش دوغرو اولابیلر. چونکو قونشولوق و تماس یول‌لاری ایله بو قدر ابتدایی عونصورلارین آلینماسی مومکون گؤرونمور.

____

[1] فارسجادا گل گندم آدی ایله بیلینن آنادولودا آدینا پیغمبر چیچه‌یی(peygamber çiçeği) دئییلن بیتگی، آذربایجاندا کَکیره و گؤیباش آدییلا تانیدیغیمیز بیتگی اولاجاق‌دیر. گولنبر/گلعنبر، ورزیقان/اوزومدیل بؤلگه‌سینده کند آدی‌دیر؛ آدین قایناغی بو بیتگی‌نین بوللوغو اولابیلر.

[2] نادره بدیعی ۲۸ ایل اؤنجه آشاغی‌داکی کیتاب‌دا، فارسجادان اویغورجایا گئچمیش سؤزجوک‌لری اَله آلمیشدیر. ییرمی ایل کیمی اوزونجا بیر زامان اؤنجه اثره گؤز گزدیرمیشدیم. رحمت‌لیک نادره بدیعی‌نین آنادیلی فارسجایدی. آنجاق آتاسی‌نین مأموریتی اوچون چین‌ده بیر نئچه ایل قالیب، اویغور دیلی و یازی‌سی ایله تانیش اولموشدور. بو اثر ده، داها چوخ یازیلی قایناق‌لارا دایانیر. نه ایسه، اثرین ده گؤستردییی کیمی (دؤرت‌یوز صحیفه جواریندادیر کیتاب)، اویغورجادا فارسجا عونصورلار گؤزلنمه‌دیک درجه‌ده بول‌دور: بدیعی، نادره، فرهنگ واژه‌های فارسی در زبان اویغوری چین، تهران: نشر بلخ، 1377.

[3] Johanson, L. (2001). Discoveries on the Turkic Linguistic Map. Swedish Research Institute in Istanbul.

[4] Ibid. pp.21-22.