وقتی معدن به ابزار قدرت تبدیل می‌شود؛ ژئوپلیتیک جدید مواد معدنی

بیرونیت: در اقتصاد جدید، معدن دیگر صرفاً نقطه آغاز یک زنجیره صنعتی نیست. مواد معدنی حیاتی، از عناصر نادر خاکی و گرافیت گرفته تا گالیوم، مس و فلزات مورد استفاده در باتری‌ها، به بخشی از معادلات امنیت صنعتی، فناوری و دیپلماسی تبدیل شده‌اند. با این حال، قدرت معدنی فقط از داشتن ذخیره در دل زمین به دست نمی‌آید؛ فرآوری، پالایش، فناوری و بازار اهمیتی دست‌کم هم‌سنگ استخراج پیدا کرده است.

به گزارش بیرونیت، نمونه روشن این تحول، عناصر نادر خاکی است. آژانس بین‌المللی انرژی برآورد کرده که چین در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۰ درصد استخراج جهانی عناصر نادر خاکی مورد استفاده در آهنرباها را در اختیار داشته، اما سهم این کشور در پالایش به ۹۱ درصد و در تولید آهنرباهای دائمی زینترشده (جوش خوردن ذرات ماده با حرارت اما بدون ذوب) به حدود ۹۴ درصد رسیده است. این تفاوت نشان می‌دهد بخش مهم قدرت، نه در معدن، بلکه در حلقه‌های بعدی زنجیره شکل می‌گیرد.

این وضعیت فقط به عناصر نادر خاکی محدود نیست. بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، چین در ۱۹ مورد از ۲۰ ماده معدنی راهبردی بررسی‌شده، بزرگ‌ترین پالایش‌کننده جهان است و به‌طور متوسط حدود ۷۰ درصد ظرفیت پالایش را در اختیار دارد. داده‌های سازمان زمین‌شناسی آمریکا نیز نشان می‌دهد چین از میان ۷۷ ماده معدنی مورد بررسی، ۷۴ ماده را تولید می‌کند و در ۳۹ مورد بزرگ‌ترین تولیدکننده جهان بوده است؛ سهم این کشور در برخی مواد مانند گالیوم به حدود ۹۸ درصد می‌رسد.

این تمرکز زمانی اهمیت ژئوپلیتیک پیدا می‌کند که زنجیره تأمین به ابزار سیاست اقتصادی و امنیتی تبدیل شود. چین در سال ۲۰۲۵ صادرات برخی عناصر نادر خاکی متوسط و سنگین و مواد مغناطیسی مرتبط را مشمول مجوز کرد؛ اقدامی که پکن آن را با ملاحظات امنیت ملی و کنترل اقلام دوکاربردی توضیح داد.

واکنش آمریکا نیز نشان می‌دهد معدن دیگر فقط یک موضوع تجاری نیست. وزارت دفاع آمریکا در سال ۲۰۲۵ برای توسعه ظرفیت جداسازی عناصر نادر خاکی سنگین در تأسیسات Mountain Pass وام ۱۵۰ میلیون دلاری اختصاص داد؛ اقدامی با هدف کاهش وابستگی خارجی و تقویت زنجیره تأمین صنایع راهبردی.

در سال ۲۰۲۶ نیز عناصر نادر خاکی و محدودیت‌های صادراتی چین به یکی از موضوعات مهم روابط اقتصادی واشنگتن و پکن تبدیل شد و به سطح گفت‌وگوهای رؤسای جمهور دو کشور رسید. موضوعی که زمانی بیشتر در حوزه مهندسان معدن و مدیران صنایع فلزی مطرح بود، اکنون مستقیماً وارد دیپلماسی قدرت‌های بزرگ شده است.

حتی درباره مس نیز همین الگو دیده می‌شود. آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده چین از سال ۲۰۰۵ بیش از ۹۰ درصد رشد ظرفیت ذوب مس جهان را به خود اختصاص داده و سهمش از ظرفیت جهانی ذوب تا سال ۲۰۲۵ به حدود ۵۰ درصد رسیده است. بنابراین قدرت معدنی فقط به میزان ذخایر وابسته نیست؛ کارخانه، فناوری، انرژی، زیرساخت، سرمایه و بازار مصرف نیز تعیین‌کننده‌اند.

از همین‌جا تفاوت میان «کشور معدنی» و «قدرت معدنی» روشن می‌شود. کشوری ممکن است ذخایر بزرگی داشته باشد، اما اگر توان فرآوری، فناوری، زیرساخت و بازار را در اختیار نداشته باشد، بخش مهم ارزش و قدرت راهبردی آن ماده در جایی دیگر شکل خواهد گرفت.

ژئوپلیتیک جدید معدن، رقابت بر سر کل زنجیره است؛ از اکتشاف و استخراج تا فرآوری، پالایش، بازیافت و تولید محصولات پیشرفته.

خودروهای برقی، تجهیزات الکترونیکی، توربین‌های بادی، مراکز داده و بخشی از صنایع دفاعی به مواد معدنی حیاتی وابسته‌اند و اختلال در حتی یک حلقه کوچک می‌تواند آثار بزرگی بر صنایع پایین‌دستی ایجاد کند.

برای کشورهای دارای ذخایر معدنی، از جمله ایران، پیام روشن است: داشتن معدن به‌تنهایی مزیت ژئوپلیتیک ایجاد نمی‌کند. این مزیت زمانی شکل می‌گیرد که ذخیره معدنی به دانش فنی، سرمایه‌گذاری، فرآوری رقابتی، زیرساخت، ارزش افزوده و بازار جهانی متصل شود.

در قرن گذشته نفت یکی از مهم‌ترین مواد خام در معادلات قدرت بود. امروز مجموعه‌ای از مواد معدنی نیز به سطحی از اهمیت راهبردی رسیده‌اند که کنترل زنجیره تأمین آنها می‌تواند بر صنعت، فناوری، تجارت و قدرت چانه‌زنی کشورها اثر بگذارد.

در این جهان جدید، معدن فقط محل استخراج سنگ نیست؛ نقطه آغاز زنجیره‌ای است که انتهای آن می‌تواند به کارخانه باتری، موتور هواپیما، مرکز داده، صنایع دفاعی یا حتی میز مذاکره رؤسای جمهور برسد.

Biroonit.ir

https://t.me/birunit

https://ble.ir/biroonit

https://chat.whatsapp.com/BuEWtcpKA525KbdZplyHe8?s=cl&p=a&mlu=4&amv=3

▫️ "بیرونیت" نام یک کانی است که در دنیا به افتخار ابوریحان بیرونی، دانشمند بزرگ ایرانی، نامگذاری شده است.