📝یک تحقیق، یک تجربه (۷): گفت‌وگو با فرناز خمسه
گفت‌وگو به کوشش فاطمه حسینی امامی

در هفتمین گفت‌وگو از سلسله‌گفت‌وگوهای «یک تحقیق، یک تجربه» با فرناز خمسه درباره‌ی پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد او با عنوان «شناسایی الگوی ورودی خانه‌های کوخرد، بستک؛ محله‌ی زیر»، سختی‌های جمع‌آوری داده‌های میدانی، چگونگی تدقیق هدف و پرسش‌ها در منطقه‌ای کمترشناخته‌شده و پیشگامی در پژوهش بر کوخرد گفت‌وگو کردیم.

معماری مسکونی کوخِرد، از سکونتگاه‌های تاریخی شهرستان بَستک در استان هرمزگان، به نحوی است که صورت آن را نمی‌توان صرفاً با ویژگی‌های کالبدی توضیح داد. در خانه‌های تاریخی این روستا، شیوه‌ی زیست ساکنان، آداب حضور و ورود به خانه و ویژگی‌های محیطی و اقلیمی در چگونگی شکل‌گیری فضاها با یکدیگر در تعامل‌اند. این پایان‌نامه با تمرکز بر یکی از اجزای خانه، یعنی ورودی، در پی آن بود که منطق مشترک حاکم بر ورودی خانه‌های تاریخی محله‌ی «زیر» را شناسایی کند.

برای این منظور، با بهره‌گیری از بخش‌هایی از نظریه «زبان الگو»ی کریستوفر الکساندر، ورودی نه به‌عنوان یک عنصر کالبدی منفرد، بلکه در نسبت میان فضا، رفتار انسانی و شرایط محیطی بررسی شد. داده‌های پژوهش عمدتاً از طریق کار میدانی به دست آمد: بازدید و مستندسازی خانه‌ها، ترسیم کروکی ورودی‌ها، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ساکنان و افراد آگاه به فرهنگ و تاریخ کوخرد، و بررسی عکس‌های هوایی سال‌های ۱۳۳۵ و ۱۳۴۶، تصاویر معاصر، آلبوم‌های خانوادگی و منابع مکتوب. تطبیق تصاویر هوایی با وضعیت کنونی روستا نیز امکان شناسایی و دسته‌بندی خانه‌های قدیمی‌تر محله را فراهم کرد.

نتیجه‌ی پژوهش نشان داد که ورودی اصلی و مشترک خانه‌های تاریخی محله‌ی زیر، ورودی‌ای موسوم به «گَپو» است. گپو صرفاً یک در نیست، بلکه مجموعه‌ای از فضاهای به‌هم‌پیوسته است که میان معبر عمومی و فضای خصوصی خانه، عرصه‌ای نیمه‌خصوصی و آستانه‌ای پدید می‌آورد. سه فضای «پیشواز»، «دَرِز» و «مجلس» عناصر اصلی و تکرارشونده این مجموعه‌اند و فضاهای دیگری نیز، بسته به نیاز و شرایط هر خانه، به آنها افزوده می‌شوند. نحوه‌ی همنشینی این فضاها، ورود به خانه را به فرآیندی سلسله‌مراتبی تبدیل می‌کند و امکان کنترل دید، حفظ حریم، پذیرایی از مهمان نامحرم و انجام بخشی از روابط روزمره و همسایگی را فراهم می‌سازد.

صورت کالبدی گپو در همه‌ی خانه‌ها یکسان نیست. عواملی چون عرض معبر، مسیر آب‌های سطحی و سیلاب، جهت استقرار ورودی، امکانات و نیازهای خانواده و شرایط خاص هر خانه باعث شده‌اند که یک منطق فضایی مشترک در صورت‌های متفاوت بروز پیدا کند. از این منظر، دستاورد اصلی پایان‌نامه را می‌توان شناسایی ورودی گپو به‌عنوان یک الگوی فضایی ـ رفتاری و تبیین چگونگی شکل‌گیری آن در نسبت میان کالبد، شیوه‌ی زیست و شرایط محیطی دانست.

🔸مشخصات پایان‌نامه:
خمسه، فرناز. «شناسایی الگوی ورودی خانه‌های کوخرد، بستک؛ محله زیر». پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد مطالعات معماری ایران. استاد راهنما: زهرا اهری. تهران: دانشگاه شهید بهشتی، ۱۴۰۰.

🔸برای مطالعه‌ی این گفت‌وگو به پیوند زیر مراجعه کنید:
https://telegra.ph/%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82-%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%D8%AC%D8%B1%D8%A8%D9%87-%DB%B7-%DA%AF%D9%81%D8%AA%E2%80%8C%D9%88%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%D9%81%D8%B1%D9%86%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D9%85%D8%B3%D9%87-09-30

🔹برای خواندن تجربیات سایر پژوهشگران، هشتگ  #یک_تحقیق_یک_تجربه را در کانال تلگرام آسمانه دنبال کنید.

#فرناز_خمسه #یک_تحقیق_یک_تجربه
@asmaaneh