ادبیات (در موسع‌ترین معنای آن به‌مثابه رویه‌ای که با متون سروکار دارد) برای بدن مضر است: پزشکان حتی در دوران باستان نیز به همین تشخیص رسیده بودند؛ این موضوع پیشاپیش به باوری رایج تبدیل شده بود. برای مثال، سلسوس در قرن اول میلادی بر آن بود که مطالعهٔ ادبیات (litterarum disciplina) «برای ذهن ضروری و در همان حال برای بدن زیان‌آور» است.

او در ادامه می‌نویسد: «مردم ضعیف که علاوه بر بخش عمده‌ای از شهرنشینان، همهٔ کسانی را نیز که به فرهنگ و ادب علاقه دارند باید از ایشان به شمار آورد به معاینهٔ [پزشکی] بیشتری نیاز دارند تا ضمن معالجه بتوان آنچه بنیهٔ جسمی‌شان و مکان سکونت یا مطالعه‌شان از ایشان دریغ می‌دارد بدیشان بازگرداند.» درواقع گسترش شهرها و سبک زندگی ادبی پیدایش پزشکی را اجتناب‌ناپذیر می‌کرد؛ پیش از آن دانش گیاهان دارویی و درمان‌های سنتی برای حفظ سلامت انسان کافی بود.

آیا پیشنهاد این پزشک رومی، همچون روسو در اعصار بعد، بازگشت به وضعیت طبیعی بود؟ به هیچ وجه، زیرا به‌شکل معجزه‌آسایی، علاج را در خود مرض می‌توان یافت. به‌اعتقاد سلسوس، ما پیشرفت پزشکی را مدیون مطالعات ادبی هستیم، نه‌فقط از این روی که پزشکی در پی معالجهٔ ناخوشی‌های خاص اهل قلم است، بلکه به این دلیل که خود پزشکی ریشه در مطالعهٔ متون و در تأمل و تعمق دارد: بهترین پزشکان همواره اهل قلم بوده‌اند.

نکتهٔ به‌مراتب حیرت‌آورتر آن است که ادبیات در عین آنکه فنون پزشکی را ابداع کرد، گاه خودْ حکم دارو را دارد: سلسوس از مسائل پزشکی پرشماری یاد می‌کند که می‌توان با تجویز متن‌خوانی درمانشان کرد، به این صورت که در امراض تنفسی یا گوارشی، بیمار باید متن را با صدای بلند بخواند، یا در برخی از انواع جنون، شخص دیگری باید متن را برای بیمار بخواند ـــ در این مورد اخیر، خواننده باید به‌عمد خطاهایی در خواندن داشته باشد تا توجه بیمار را برانگیزد و ذهن او را از حالت شیدایی منحرف کند.

در نظر این پزشک بزرگ، فرهنگ و ادب نمونهٔ اعلای فارماکون [pharmakon] با همهٔ ابهام نهفته در این اصطلاح است ـــ گاه زهر است و گاه درمان ـــ ، موضعی عقلایی که کاش تخطئه‌کنندگان ادبیات، به‌جای تعاریف حق‌به‌جانبی که از رقیب آرمانی‌شان به دست می‌دهند، آن را در پیش بگیرند. اما حقیقت آن است که در اقامهٔ کیفرخواستی بر اساس اتهامات اخلاقی، گرایش به ساده‌سازی و اخلاقیات فکری مسأله‌دار مزیت‌های بزرگی محسوب می‌شود.

ویلیام مارکس

William Marx, The Hatred of Literature, translated by Nicholas Elliott, Harvard University Press, 2018, pp. 153–154.

@alisatvatiqale