📔 اسلام و شبه‌علم
✍️استفانو بیلیاردی
Bigliardi, Stefano. Islam and Pseudoscience. of Elements in Islam and Science. Cambridge: Cambridge University Press, 2025.
🔵تلاقی «علم و دین» همواره از مناقشه‌برانگیزترین مسائل عصر مدرن بوده است و شاید یکی از پرتنش‌ترین مسائلی که در تلاقی علم و دین به وجود آمده، پدیدهٔ «شبه‌علم» باشد. کتاب مختصر «اسلام و شبه‌علم» اثر استفانو بیلیاردی، استاد فلسفهٔ «جامعة الاخوین» در مراکش، که اخیراً در مجموعه عناصر کمبریج با عنوان «اسلام و علوم» منتشر شده، گزارشی کوتاه و انتقادی از این مسألهٔ پیچیده ارائه می‌دهد.
🔵هستهٔ اصلی کتاب، تحلیل سه ایده‌ای است که نویسنده آن را «سه مظنون همیشگی» می‌نامد: ایده‌هایی که گروهی از متفکران مسلمان از علمی‌بودن آن دفاع می‌کنند و منتقدان معمولاً آن را شبه‌علمی می‌دانند.
اولین مورد «اعجاز علمی قرآن» یا «محتوای علمی معجزه‌آسای قرآن» است؛ طرفداران این ایده معتقدند که قرآن مشتمل بر حقایق علمی دقیقی (مانند جنین‌شناسی یا اصول کیهان‌شناسی) است که در زمان نزول ناشناخته بوده و به همین جهت منشأ الهی دارد.
دومین مظنون همیشگی «خلقت‌گرایی اسلامی» است. کتاب استدلال‌های مختلف اقامه‌شده از سوی متفکران مسلمان در برابر نظریهٔ تکامل را بررسی کرده و هم‌پوشانی قابل توجه آنها با ادبیات خلقت‌گرایان مسیحی نشان می‌دهد: از کم‌اهمیت‌سازی‌های معرفت‌شناختی («این فقط یک نظریه است») تا نمایش نادرست شواهد فسیلی («هیچ حلقه مفقوده‌ای نداریم») و استدلال بر اساس «پیچیدگی تقلیل‌ناپذیر» که ایدهٔ جریان طراحی هوشمند است.
سومین ایدهٔ بررسی شده در کتاب، نظریات مرتبط با بهداشت، تغذیه و سلامت است. این مقولهٔ گسترده مشتمل است بر «طب اسلامی / نبوی» (استفاده از درمان‌هایی مانند سیاه‌دانه، حجامت و... که در احادیث اسلامی ذکر شده)، ترویج غذاهایی که در قرآن ذکر شده است و...
🔵بیلیاردی تلاش می‌کند با تحلیلی برخاسته از ادبیات فلسفهٔ علم، استدلال‌های متفکران مسلمان بر علمی بودن هر سه «مظنون» فوق را نقد کند و آنها را از مصادیق «شبه‌علم» تلقی کند. فراتر از این سه مضنون اصلی، «اسلام و شبه‌علم» همچنین رویکردهای دیگری را که ذهنیت شبه‌علمی را تقویت می‌کنند، به نقد کشیده است: تلاش برای «اسلامی‌سازی علوم»، مقاومت در برابر «نجوم مدرن»، گسترش تئوری‌های توطئه برای زیر سوال بردن نظریات علمی، و...
🔵به تبع تجربهٔ بیلیاردی، این کتاب بیشتر بر تلاقی «اسلام و علم» و ایده‌های شبه‌علمی در میان متفکران عرب تمرکز دارد. نویسنده به طور مختصر در فصل ۱.۸ به آراء دو متفکر ایرانی (مهدی گلشنی و محمدرضا توکلی صابری) نیز پرداخته، اما با توجه به رواج ایده‌هایی مثل «اسلامی‌سازی علوم» در ایران، جا داشت بیشتر به متفکران ایرانی پرداخته شود.
🔵«اسلام و شبه‌علم» اثری مختصر، مفید و ضروری برای هر کسی است که به دنبال فهم بهتر رابطه پیچیده میان اسلام و علم در جهان مدرن است. رویکرد فلسفی-انتقادی بیلیاردی، می‌تواند برای موافقان و مخالفان ایده‌های «اعجاز علمی قرآن»، «طب اسلامی»، «اسلامی‌سازی علوم» و... جذاب و مفید باشد و مسیر گفتگوی منسجم، عمیق و سازنده را درباره این ایده‌ها تسهیل نماید.
فهرست کامل این کتاب به شرح زیر است:
مقدمه
۱ اسلام و شبه‌علم: منتقدان
۱.۱ ضیاءالدین سردار
۱.۲ پرویز هودبهوی
۱.۳ عمادالدین احمد
۱.۴ تنر ادیس
۱.۵ نضال قسوم
۱.۶ محمد باسل الطائی
۱.۷ استفانو بیلیاردی
۱.۸ صحنه ایرانی: محمدرضا توکلی صابری در مقابل مهدی گلشنی
۱.۹ سایر منتقدان و تعاریف شبه‌علم
۱.۱۰ صفحات وب، یوتیوبرها و سازمان‌های شکاک
۱.۱۱ درک «شبه‌علم» از سوی حامیان خلقت‌گرایی و اعجاز علمی
۲ نگاهی تحلیلی به سه «مظنون همیشگی»
۲.۱ علم و قرآن
۲.۲ مقاومت در برابر تکامل
۲.۳ رویکردهای مرتبط با بهداشت، تغذیه، سلامت و بیماری
۳ سایر رویکردهای ناصواب مرتبط با علم در جهان اسلام
۳.۱ کج‌روی‌های علمی و آموزشی
۳.۲ اسلامی‌سازی علم
۳.۳ مقاومت در برابر واکسن‌ها
۳.۴ مقاومت در برابر نجوم مدرن
۳.۵ تاریخ علم و زمان‌پریشی
۳.۶ تئوری توطئه اعمال‌شده بر موضوعات علمی
۴ تأمل در مسأله اسلام و شبه‌علم: پرسش‌ها، تأملات و پیشنهادات
⬇️کتاب «اسلام و شبه‌علم» فعلاً صورت دسترسی آزاد منتشر شده و فایل کامل آن از اینجا قابل دستیابی است.
@AlBasatin