‌
📔 ابوالعباس اللوکری (م. پس از ۵۰۳ق): بیان الحق بضمان الصدق. یک شرح متقدم در فلسفه سینوی
✍️ محمدجواد اسماعیلی و یوپ لامیر

Esmaeili, Mohammad Javad, and Joep Lameer, eds. Abū ʼl-ʿAbbās al-Lawkarī (d. after 503/1109): Bayān al-ḥaqq bi-ḍamān al-ṣidq. An Early 'Reader' in Avicenna's Philosophy, (Leiden, The Netherlands: Brill, 2025)


🔺شناخت ما از تحولات تاریخی فلسفه در میان مسلمانان بسیار ناقص است و تاریخ‌نگاری فلسفه اسلامی هنوز خلأهای بسیاری دارد. فقدان منابع دست اول و عدم شناسایی یا تصحیح آثار بسیاری از فیلسوفان مسلمان، سبب شده عموم تاریخ‌نگاران فلسفه اسلامی تنها به معرفی چهره‌های اصلی و کلیدی و آراء ایشان اکتفا کنند و از تحولات جزئی‌تر ادوار میانی ایشان غفلت داشته باشند.

🔺ابوالعباس اللوکری (متوفای پس از ۵۰۳ق)، شاگرد (احتمالی) بهمنیار بن مرزبان (متوفای ۴۵۸ق) و به واسطه او شاگرد ابوعلی ابن‌سینا (متوفای ۴۲۸ق) است که پیش از این، تنها گزارش‌ها و نقل قول‌هایی پراکنده درباره او در دست بود. اللوکری در میان طبقهٔ دوم شاگردان ابن‌سینا چهره‌ای کلیدی و تأثیرگذار بوده است. اللوکری، اصالتا اهل خراسان بوده و او را «مروج فلسفه سینوی در خراسان» دانسته‌اند. با این حال، در پژوهش‌های جدید تاریخ فلسفه عموماً به او و اثر فلسفی تأثیرگذارش «بیان الحق بضمان الصدق» بی‌توجهی شده است.

🔺خوشبختانه، یک نسخه ناقص (کتابخانهٔ دانشگاه تهران) و یک نسخه تقریباً کامل (کتابخانهٔ ملی پاریس)‌ از «بیان الحق» باقی مانده و دو بخش نخست از مباحث طبیعیات آن («سمع الکیان» و «السماء و العالم») که متناظر با کتاب «فیزیک» و «در باب آسمان» ارسطو است، اخیراً به همت محمدجواد اسماعیلی (موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران) با همکاری یوپ لامیر تصحیح و منتشر شده است.

🔺اللوکری در «بیان الحق» تلاش کرده است خوانشی جامع و منسجم از فلسفه ابن‌سینا ارائه دهد تا مسیری ساختارمند و به دور از پیچیدگی‌های تفکر ابن‌سینا برای طالبان فلسفه، فراهم آورد. اللوکری در مقدمه «بیان الحق»، هدف خود را پاسخ به کمبودهای منابع فلسفی موجود -که یا بسیار پیچیده و طولانی بوده‌اند یا بسیار فشرده و سطحی- بیان می‌کند. اللوکری همچنین تلاش کرده است از فلسفه سینوی در برابر حملاتی و اشکالاتی که متکلمان (عموماً اشاعرهٔ خراسان) بدان وارد می‌کرده‌اند، دفاع کند. همانطور که اسماعیلی در مقدمه احتمال داده، با در نظر داشتن این که اللوکری معاصر با ابوحامد غزالی (متوفای ۵۰۵ق) بوده و به احتمال زیاد از کتاب «تهافت الفلاسفه» او (پایان‌یافته در ۴۸۸ق) اطلاع داشته، بعید نیست که اللوکری در «بیان الحق» در مقام پاسخ به اشکالات غزالی در «تهافت» باشد.

🔺به هر روی، انتشار «بیان الحق» اللوکری گامی مهم در فهم بخشی از تاریخ تحولات اندیشه فلسفی-الهیاتی مسلمانان و چالش‌های میان فیلسوفان و متکلمان در خراسان قرن پنجم و ششم هجری است و امید است که تصحیح و انتشار این سایر بخش‌های این کتاب به زودی انجام پذیرد.

@AlBasatin