▪️تأویل «إن الدين لواقع»
إنّما توعَدونَ لَصادق. وَإنَّ الدينَ لَواقع. (الذاريات: ۵-۶)
مقصود از «الدین» قیامت است؛ چنان که در ادامه آمده است:
يَسئَلونَ أَيّانَ يومُ الدين. يومَ هُم عَلى النارِ يُفتَنون. ذوقوا فتنتَكم هذا الذي كُنتُم بهِ تَستَعجِلون. إنَّ المتقينَ في جَنّاتٍ وَعُيون. (الذاريات: ۱۲-۱۵)در قرآن «الدین» بارها به این معنا به کار رفته و نیز تعابیر مشابهی برای حتمیت وقوع قیامت آمده است:
إنَّما توعَدونَ لَواقع. فَإذا النجومُ طُمِسَت ... (المرسلات: ۷-۸)
إِنَّ عذابَ ربِّكَ لَواقع ... يومَ تَمورُ السماءُ مَوراً ... يومَ يُدَعّونَ إلى نارِ جهنمَ دَعّا.» (الطور: ۷-۱۳)
خصیبی آیات بالا را بر رجعت حمل کرده است:
إنما توعدون لصادق وإن الدین لواقع. قال السید أبو عبد الله نزه الله شخصه في كتابه العقود: الوعد هو الرجعة البيضاء والكرة الزهراء وظهور مولانا أمير المؤمنين جلت قدرته بالأنزعية الكبري في الكرة الزهراء والرجعة البيضاء» (القاضي الحسين علي العباس، اللسان في ظلال القرآن، ج۴، ص۱۷۰۳)گفتیم که در میراث نصیریه و به ویژه خصیبی، تأویل قیامت به رجعت رایج است.
ظاهرا تنها حدیثی که این آیه را به صورت باطنی تأویل کرده، روایت زیر است:
حدثنا جعفر بن أحمد قال حدثنا عبد الكريم بن عبد الرحيم عن محمد بن علي عن محمد بن الفضيل عن أبي حمزة قال سمعت أبا جعفر ع يقول في قول اللّه عزّ وجل إنما توعدون لصادق يعني في علي ع وإن الدين لواقعٌ يعني عليا وعلي هو الدين وقوله والسماء ذات الحبك قال السماء رسول اللّه ص وعلي ع ذات الحبك وقوله إنكم لفي قول مختلف يعني مختلف في علي يعني اختلفت هذه الأمة في ولايته فمن استقام على ولاية علي ع دخل الجنة ومن خالف ولاية علي دخل النار وقوله يؤفك عنه من أفك فإنه يعني عليا ع من أفك عن ولايته أفك عن الجنة. (تفسير القمي، ج۲، ص۳۲۹)فرات بن ابراهیم این حدیث را با اندکی اختلاف از جعفر بن محمد فزاری روایت کرده است. (تفسير فرات، ص۴۴۱) ابن شهرآشوب نیز این تأویل را به امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نسبت داده است. (مناقب، ج۳، ص۹۵)
بررسی سند:
جعفر بن احمد و عبدالکریم بن عبدالرحیم ناشناسند. محمد بن علی ابوسمینه متهم به غلو و کذب است. (رجال الکشی، ص۵۴۵-۵۴۶؛ رجال النجاشی، ص۲۳۲؛ رجال ابن الغضائری، ص۹۴) محمد بن الفضیل متهم به غلو است. (رجال الطوسی، ص۳۶۵) روایات محمد بن الفضیل در تفسیر قرآن دچار مشکلات فراوانی است که در اینجا یکی از آنها بررسی شد. فزاری نیز ضعیف است. (اکبری، نقش بازشناسی عقاید و احادیث نصیریان در اعتبارسنجی، بخش ۵.۵)
بررسی متن:
۱. «في علي» در این جا به عنوان تفسیر؛ ولی در روایت دیگری از ابوحمزة به عنوان تحریف نقل شده است: «إنما توعدون لصادق في علي. هكذا أنزلت.» (قراءات السیاری، ص۱۴۳؛ تأويل الآيات، ص۵۹۵) قرائت ادعاشده با وزن و فاصله آیات سازگار نیست و «لصادق في علي» معنای مستقیمی ندارد. اگر گفته بود: «إنما توعدون في علي لصادق» اشکال کمتری داشت. مقصود از وعده، چنان که از سیاق و آیات متعدد استفاده میشود، وعده جزاء است و قید «فی علي» در آن معنای روانی ندارد.
۲. «لواقع» برای بیان حتمیت وقوع رخدادی در آینده به کار میرود و تأکید بر واقع شدن علی (ع)، معنای روشنی ندارد.
۳. «ذات الحبک» وصف «السماء» است. تفسیر موصوف به پیامبر (ص) و صفت به علی (ع) معنای روشنی ندارد. در نقل دیگر این روایت، به گونه دیگری تطبیق شده است:
السماء في بطن القرآن رسول الله ص والحبك أمير المؤمنين علي بن أبي طالب ع وهو ذات النبي [ص] وأهل بيته. (تفسير فرات، ص۴۴۱)این تحریر هم گذشته از پیچیدگی معنا، ظاهرا «ذات» را به معنای نفس گرفته است که با متن قرآن متناسب نیست.
۴. تفسیر محمد بن فضیل از ابوحمزه ظاهرا متنی یکپارچه بوده که در هر جایی به مناسبت، بخشی از آن تقطیع شده است. بنابراین مشکلات آن را باید به صورت مجموعه واحد در نظر گرفت. مثلا بخشی از این روایت در جای دیگر ضمن برش دیگری آمده که ارتباط آن با خط غلو روشنتر است:
حدثنا عبد الله بن عامر عن أبي عبد الله البرقي عن الحسين بن عثمان عن محمد بن الفضيل عن أبي حمزة قال ... قال سألت أبا جعفر ع عن قول الله تعالى وكان الكافر على ربه ظهيرا قال تفسيرها على بطن القرآن يعني علي هو ربه في الولاية و الطاعة والرب هو الخالق الذي لا يوصف ... وأما قوله إنكم لفي قول مختلف فإنه علي يعني إنه لمختلف عليه وقد اختلف هذه الأمة في ولايته فمن استقام على ولاية علي دخل الجنة ومن خالف ولاية علي دخل النار وأما قوله يؤفك عنه من أفك فإنه يعني عليا من أفك عن ولايته أفك على [عن] الجنة فذلك قوله يؤفك عنه من أفك و... وأما قوله فاستمسك بالذي أوحي إليك إنك على صراط مستقيم إنك على ولاية علي وعلي هو الصراط المستقيم ... (بصائر، ج۱، ص۷۷)#تفسیر_باطن
@AlAsar_1