▪️تأویل قیامت به رجعت در شرح یک خطبه غالیانه
در مناقب ابن شهرآشوب خطبهای به امیرالمؤمنین (ع) منسوب شده است به این صورت:
أنا دحوت أرضها وأنشأت جبالها وفجرت عيونها وشققت أنهارها وغرست أشجارها وأطعمت ثمارها وأنشأت سحابها وأسمعت رعدها ونورت برقها وأضحيت شمسها وأطلعت قمرها وأنزلت قطرها ونصبت نجومها وأنا البحر القمقام الزاخر وسكنت أطوادها وأنشأت جواري الفلك فيها وأشرقت شمسها وأنا جنب الله وكلمته وقلب الله وبابه الذي يؤتى منه ادخلوا الباب سجدا أغفر لكم خطاياكم وأزيد المحسنين وبي وعلى يدي تقوم الساعة وفي يرتاب المبطلون وأنا الأول والآخر والظاهر والباطن وأنا بكل شيء عليم. (مناقب آل أبي طالب، ج۳، ص۳۸۷)سپس تفسیر این خطبه به امام باقر (ع) منسوب شده است:
شَرْحُ ذَلِكَ عَنِ الْبَاقِرِ ع أَنَا دَحَوْتُ أَرْضَهَا يَقُولُ أَنَا وَذُرِّيَّتِي الْأَرْضُ الَّتِي يُسْكَنُ إِلَيْهَا ...
تا آن جا که میگوید:
وَقَوْلُهُ بِي وَعَلَى يَدَيَّ تَقُومُ السَّاعَةُ يَعْنِي الرَّجْعَة قَبْلَ الْقِيَامَةِ يَنْصُرُ اللَّهُ فِي ذُرِّيَّتِيَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِلى الْمَقَامِ الْمَشْهُودِ.» (مناقب آل أبي طالب، ج۳، ص۳۸۷)رجب برسی نیز شرحی شبیه همین با اختلافات لفظی و معنایی به امام صادق (ع) نسبت داده و در آن چنین آمده است:
وعلى يدي تقوم الساعة إشارة إلى المهدي عليه السّلام يحكم في الأرض زمانا طويلا وإذا مات قامت الساعة. (مشارق أنوار اليقين، ص۲۷۰)معلوم نیست برسی به منبع دیگری دسترسی داشته یا همان متن ابن شهرآشوب را تحریف کرده است. (درباره تحریفات برسی نک: https://t.me/gholow2/3124)
چنان که میبینیم در شرح باطنی این خطبه غالیانه نیز قیامت بر رجعت یا قیام مهدی (عج) حمل شده است.
نه اصل خطبه و نه تفسیر آن سندی ندارد و برخی فقراتِ آن پیشتر در منابعِ غلات و اسماعیلیه روایت شده است. از نظر متن نیز اصل خطبه -بدون در نظر گرفتن تأویل ادعاشده- به وضوح بر عقیده باطل تفویض و خالقیت امیرالمؤمنین (ع) دلالت دارد. همچنین آیاتی از قرآن که در وصفِ خداوند متعال است، بر ایشان تطبیق شده است. گفتن چنین سخنانی نه با ادب عبودیت سازگار است و نه با شرایطِ زمانِ امیرالمؤمنین (ع). (توضیحات دیگر) جالب آن که توضیح و دفع شبهات متن خطبه را به امام باقر (ع) یا امام صادق (ع) نسبت دادهاند؛ نه خودِ امیرالمؤمنین (ع)؛ در حالی که اگر مقصود اصلی از خطبه همین شرح ادعایی بود؛ نه ظاهر آن، اولاً در لغزگویی و بندگان خدا را بدون هیچ فایدهای در ورطه کفر و شرک یا دشمنی و تکذیب انداختن، حکمتی متصور نبود و ثانیاً حداقل انتظار میرفت خودِ حضرت دفع توهم کرده و معنای واقعی این الفاظ را بیان کنند که طبق روایت چنین نکردهاند و سالها بعد امام باقر (ع) یا امام صادق (ع) آن را شرح دادهاند، بدون انتساب این توضیحات به امیرالمؤمنین (ع). در شرحی هم که به این دو امام منسوب شده است، مثل غالبِ روایاتِ باطنی، تناسب منطقی بین الفاظ خطبه اصلی و معنای ادعاشده دیده نمیشود؛ بلکه خود این شرح نیز دچار اشکالات محتوایی است که تفصیل این اشکالات را در مباحث نقد تفویض خواهیم آورد.
به نظر میرسد ابتدا یک متن غالیانه درباره امیرالمؤمنین (ع) جعل شده و پس از شهرت یافتن آن، متنی تفسیری برای توجیه آن ساخته شده است. هدف از این توجیه یا این بوده که با ترقیق متن، از نکارت آن بکاهند و زمینه پذیرش و رواج آن را فراهم کنند و یا اصل خطبه را غالیانِ افراطیتر جعل کردهاند و توجیه آن را غالیان ملایمتر پرداختهاند.
در شرح منسوب به امام باقر (ع) آمده است:
وأَضحَيتُ شَمسَهَا يعني القَائِمُ مِنَّا نُورٌ عَلى نُورٍ سَاطِعٌ وَأَطلَعتُ قَمَرَهَا يعني المَهدِيُّ من ذريتي. (مناقب آل أبي طالب، ج۳، ص۳۸۷)ظاهرا در متن میان قائم و مهدی تفکیک شده و این میتواند شاهدی باشد بر این که جعل این شرح از سوی امامیه یا غلات مرتبط با آنها (غلات اثناعشری مانند نصیریه، اسحاقیه و مفوضه) نبوده است؛ زیرا دوگانگی قائم و مهدی بین آنها مشهور نیست. این که این شرح دقیقاً به کدام جریان باطنی تعلق دارد نیازمند تحقیقات بیشتر است. البته اعتقاد به یگانگی یا دوگانگی مهدی و قائم در میان اسماعیلیه در دورههای مختلف مبهم است و برخی از آنها به تفکیک میانِ آن دو قائل شدهاند. (روحی میرآبادی، مهدویت از منظر قرمطیان و اسماعیلیان، ص۷۵) همچنین برخی از اسماعیلیه که معمولاً در سطح پایینتری از غلو بودند، دغدغه ترقیق این خطبه را داشتهاند؛ چنان که المؤید فی الدین هبةالله شیرازی، یکی از تحریرهای همین خطبه را شرح داده است. (المجالس المؤیدیه ص۱۳۲-۱۴۹) دیدگاه اسماعیلیه درباره رجعت نیز مختلف است و در کاربرد این اصطلاح یکدست نیستند. بنابراین ارتباط این شرح با یکی از انشعابات اسماعیلیه به عنوان یک احتمال قابل بررسی است.
#تفسیر_باطن
@AlAsar_1