نگاهی به عثمان در نخستین خطبۀ امیرالمؤمنین (ع) پس از خلافت

ابوعثمان جاحظ (255ق): «قال أبو عبيدة معمر بن المثنى: أول خطبة خطبها علي بن ابي طالب رحمه الله أنه قال... قد كانت لكم أمور ملتم علي فيها ميلة لم تكونوا عندي فيها بمحمودين ولا مصيبين... سبق الرجلان وقام الثالث، كالغراب همته بطنه، يا ويحه، لو قص جناحاه وقطع رأسه لكان خيرا له...» (البیان والتبیین، ج2، ص34).

جاحظ نقل می‌کند که ابوعبیده معمر بن مثنی (209ق) گفته است: نخستین خطبه‌ای که علی بن ابی طالب (ع) [بعد از قتل عثمان و خلیفه‌شدن] خواند آن بود که فرمود:... شما را اموری بود که مرا به آن‌ها وادار کردید! شما در آن امور نزد من مورد پسند نبودید و به حق نرسیدید!... آن دو نفر رفتند و سومین [به حکومت] برخاست چون کلاغ؛ همّ او، [پرکردنِ] شکمش بود! وای بر او! اگر بال‌هایش چیده و سرش بریده شده بود [و خلیفه نمی‌شد]، برایش بهتر بود!

این خطبه را ابن عبد ربه (328ق)، کلینی (329ق)، قاضی نعمان (363ق)، شیخ مفید (413ق)، و ابوسعد آبی (421ق) با همین تعابیر (با اختلاف اندک) نقل کرده‌اند (العقد الفرید، ج4، ص157؛ الکافي، ج8، ص68؛ شرح الأخبار، ج1، ص372؛ الإرشاد، ج1، ص240؛ الجمل، ص125، 172؛ نثر الدر في المحاضرات، ج1، ص184).

سند کلینی به این خطبه چنین است: «علي بن إبراهيم عن أبيه عن ابن محبوب عن علي بن رئاب و يعقوب السراج عن أبي عبد الله ع‏». شیخ مفید نیز در الإرشاد پیش از آوردن این خطبه درباره‌اش چنین می‌گوید: «ومن كلامه ع في الدعاء إلى نفسه والدلالة على فضله والإبانة عن حقه والتعريض بظالمه والإشارة إلى ذلك والتنبيه عليه‏ ما رواه الخاصة والعامة عنه وذكر ذلك أبو عبيدة معمر بن المثنى وغيره ممن لا يتهمه خصوم الشيعة في روايته أن أمير المؤمنين ع قال في أول خطبة خطبها بعد بيعة الناس له على الأمر و ذلك بعد قتل عثمان بن عفان‏». همچنین شیخ مفید در الجمل تصریح می‌کند که این خطبه را غیر معمر بن مثنی، مدائنی نیز نقل کرده و جاحظ هم که با حضرت دشمنی داشته، آن را در البیان والتبیین آورده است.

این خطبه را شریف رضی نیز نقل کرده اما آن را تقطیع کرده است. ابن ابی الحدید در این باره می‌گوید: «وهذه الخطبة من جلائل خطبه ع ومن مشهوراتها قد رواها الناس كلهم وفيها زيادات حذفها الرضي إما اختصارا أو خوفا من إيحاش السامعين‏» (شرح نهج البلاغة، ج1، ص275).

طرفه اینکه جاحظ در پایان این خطبه فراز مهمی را از معمر بن مثنی از امام صادق (ع) از امیرالمؤمنین (ع) دربارۀ امامت اهل بیت (ع) نقل می‌کند: «قال أبو عبيدة: وروى فيها جعفر بن محمد: ألا أن أبرار عترتي، وأطايب أرومتي، أحلم الناس صغارا، وأعلم الناس كبارا. ألا وإنا أهل بيت من علم الله علمنا، وبحكم الله حكمنا، ومن قول صادق سمعنا. وأن تتبعوا آثارنا تهتدوا ببصائرنا، وإن لم تفعلوا يهلككم الله بأيدينا. معنا راية الحق، من تبعها لحق، ومن تأخر عنها غرق، ألا وإن بنا ترد دبرة كل مؤمن، وبنا تخلع ربقة الذل من أعناقكم، وبنا غنم، وبنا فتح الله لا بكم، وبنا يختم لا بكم». این تتمه در نقل ابن عبد ربه، شیخ مفید در الإرشاد، و ابوسعید آبی نیز آمده است.
#عثمان

@Al_Meerath