‍ شاعران عراق و آذربایجان بدان جهت فهلوی می‌سرودند که فهلوی از قدیم زبان ادبی این منطقه بود. امّا اختلافات در فهلویّات آذربایجان و فهلویّات عراق بدان دلیل است که زبان آذربایجان چیزی دیگر بود و در فهلویّات گویندگان آذربایجانی تأثیرات زبان مادری ایشان، یعنی آذری، نمایان می‌شد. ما به دلیل وجود همین اختلافات، فهلویّات این مناطق را «فهلویّات عراقی» و «فهلویّات آذربایجانی» می‌خوانیم. در کتاب حاضر جز از تفاوت آذری و فهلوی، نشان داده‌ایم که زبان قدیم اصفهان و ری هم دیگر از فهلوی بوده و اگر نقل و سرایش فهلویّات در این شهرها هم رواج داشته به واسطهٔ همان سنّتی است که به آذربایجان هم رسیده بوده است.
فهلوی را باید در اصل زبان همدان و زنگان و قزوین دانست که در روند تکوین خویش و تبدیل شدن به زبان ادبی با زبان این مناطق نیز اندک اختلافاتی پیدا کرد. امّا در باب منشأ زبان فهلوی در ازمنهٔ قدیم‌تر گمان ما بر این است که فهلوی و پهلوانی هرچند دو زبان نزدیک به هم بوده‌اند، امّا به واسطهٔ ممیّزه‌های روشنی که ما آنها را در جای خویش برمی‌شمریم، آن دو را باید دو زبان مختلف دانست؛ اگرچه نباید از این نکته غافل بود که فهلوی به دلیل سال‌های دراز حکم‌رانی اشکانیان بر فهله و به تخت‌گاهی گرفتن این سامان لابد از پهلوانی تأثیراتی گرفته بوده است.

[دفتر فهلوی: تحقیقی در باب زبانهای کهن فهله و آذربایجان به انضمام فهلویّات سفینۀ تبریز، میثم محمّدی، تهران، انتشارات‌ دکتر محمود افشار، ۱۴۰۴،‌ ص ۲۵]

بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار؛ تعمیم زبان فارسی، تحکیم وحدت ملّی و تمامیت ارضی

@AfsharFoundation