یکی از کج‌خوانی‌های مهم در تاریخ اندیشه سیاسی اسلامی این است که منازعه ممالیک و ایلخانان (التتار) را صرفاً از دریچه فتاوای ابن‌تیمیه بخوانیم؛ گویی دو اردوگاه «اسلام» و «کفر» در برابر یکدیگر قرار گرفته بودند.
دمشق چند بار مورد حمله ایلخانان قرار گرفته بود و در چنین شرایطی ابن‌تیمیه در کنار دولت ممالیک قرار گرفت. مسئله مهم‌تر این است که هر دو طرف برای مشروعیت‌بخشی به قدرت و جنگ خود از زبان دینی استفاده می‌کردند.
در دستگاه ایلخانی نیز شمار قابل توجهی از عالمان اهل‌سنت حضور داشتند. بنابراین، نمی‌توان ایلخانان را به‌سادگی «اردوی غیراسلامی» و ممالیک را «دولت اسلامی» فرض کرد و سپس فتاوای ابن‌تیمیه را سند این دوگانه‌سازی قرار داد. همین بیرون کشیدن فتوا از زمینه تاریخی بود که بعدها امکان کج‌خوانی‌هایی مانند خوانش محمد عبدالسلام فرج را فراهم کرد: فرج فتاوای ابن‌تیمیه درباره ایلخانان و «طائفه ممتنعه» را از زمینه تاریخی خود جدا کرد و بر حکومت معاصر مصر تطبیق داد و از آن برای تکفیر نظام حاکم بهره گرفت[1].
قاضی ناصرالدین عبدالله بن عمر بَیضاوی (درگذشته اواخر قرن هفتم هجری قمری) از برجسته‌ترین مفسران، اصول‌دانان، متکلمان و فقیهان ایرانیِ شافعی در قرن هفتم هجری بود. او در حکومت ایلخانی و در 678 به دستور اباقاخان ـ پسر هولاکو ـ به منصب قضاوت فارس منصوب شد. اباقا خان، دومین حاکم ایلخانی، هنوز مسلمان نشده و بر دین اجداد مغول خود بود. اباقاخان همچنین سابقه‌ای از ائتلاف با حکومت‌های مسیحی علیه ممالیک سُنی مصر را در کارنامه حکومت خود دارد. با این وجود بیضاوی درباره‌ی حکومت وی می‌گوید:
این زمان، پسر او [= هولاکو خان]، باقاخان پادشاه ایران و بلاد روم به عدل و رأفت میلی تمام دارد و درباره مسلمانان عنایتی وافر. مدار مُلک او بر امیر كبير سوغنجاق آقا ـ زيّد عدله ـ است که نایب او و حاکم مطلق است، به تخصیص فارس و بغداد بدو تعلق دارد و سیرتی پسندیده و منقبت و معدلتی هر چه تمامتر دارد و بر زبان همگنان شکر و مدح او جاری است. و صاحبِ عادل شمس الدین محمد بن الصاحب السعيد بهاء الدين الجوينی که صاحب دیوان ممالک است و اباً عن جد از صنادید خراسان بوده و در ایام سلاطین ماضی، حل و عقد خراسان در تصرف ایشان بود امروز درگاه او سلاطین ایران را انجمنی است و کامکاری ای که او را در ممالک ایران دست داده از هیچ آفریده از وزیر و دستور نشان نداده اند... و در تاسیس قواعد خیرات و ازاحت مواد شر و رعایت اسلام و مسلمانان و تفقد احوال فضلا و ترحيب علما، قصب السبق از متقدمان و متأخران ربوده. امروز اهل اسلام را از سلاطین و ملوک و وزرا و علما و کافه طوایف، درگاه او مقصد معین است، و کاینات را به نظر عنایت او که شامل حال عالمیان است احتیاج. از حضرت رب العزة مسئول است که تا ابدالدهر همچنین پاینده باشد بمحمد و آله الطيبين الطاهرين وانصاره المومنين و عترته من آل یاسین" (بیضاوی، ناظم التواریخ، ص132،133، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1382)
ـــــ
[1]. برای یک بررسی جامع در این باره نک: رائد السمهوري، ابن تیمیة التاریخي والمُستعاد، ص479ـ، قطر: المرکز العربي، 2024.
@AdnanFallahi