اومسوق
شریف مردی
«اومسوق» اوزون زامان‌دیر اؤنه‌مسه‌دیییم رومانلاردان بیری‌دیر. حتی آچیقجا سؤیله‌یه‌بیلرم کی، سون ایللرده ایران آذربایجانیندا یازیلمیش رومانلار آراسیندا منیم ایچین اؤزل بیر یئری واردیر و ان چوخ دَیر وئردیییم بئش روماندان بیری‌دیر.
بونو سؤیلرکن یالنیزجا قونوسونو قصد ائتمیرم. چونکو اؤنملی بیر تاریخی اولایا دَیینمک، تک باشینا گوجلو بیر رومان اورتایا چیخارماغا یئتمز. «اومسوق»و فرقلی قیلان شئی، تاریخی ملزمه‌نی رومانین ائستئتیک یاپیسی ایچینده یئنیدن قورابیلمه‌سی‌دیر.
رومانین ایلک دیققت چکیجی یانی دیلی‌دیر. دیل، ساختا بیر ادبی گؤستری‌یه دؤنوشمه‌دن، آنلاتینین دوغال بیر پارچاسی حالینه گلیر. اوخوجو، دیل ایله حیکایه آراسیندا بیر مصافه حیس ائتمز. بو ساده‌لیک، اصلینده رومانین گوجودور.
بونونلا بیرلیکده، رومانین دیلی‌یله ایلگیلی عقلیمده قالان بعضی اله‌شتیرل نقطه‌لر ده وار. هر نه قدر آنلاتیم سون درجه آخیجی، ائستئتیک و ائتکیله‌ییچی اولسا دا، کاراکتئرلر آراسیندا بلیرگین بیر دیلسل فرقلیلیق حیس ائدیلمیر. ساده بیر آدام، بیر معلم، بیر قهوه‌چی یا دا ائو خانیمی هاردایسا عینی دوزئیده و دوزگون بیر دیلله دانیشیر. بو دوروم، دیلین بوتون رومان بویونجا یوکسک و تک‌دوزه بیر ائستئتیک دوزلم‌ده توتولماسینا یول آچیر.
بو ترجیح، یازارین بیلینجلی بیر «دیل محافظه‌سی» فیکری‌یله باغلانتیلی گؤرونور. رومان سانکی، دیلینی ایتیرن بیرئیین کیملییینی ده ایتیره‌جه‌یی فیکرینی ساوونان بیر ائستئتیک دوروش اوزرینه قورولموش. بو آچیدان باخیلدیغیندا اثر، یالنیزجا بیر آنلاتی قورماقدان چوخ بیر فیکری قوروما و تمثیل ائتمه چاباسی داشیییر.
آنجاق بو دوروم، بعضی آنلاردا کاراکتئرلرین «یاشایان آداملار» اولماقدان چوخ، بیر دوشونجه‌نین داشیییچیسی کیمی آلقیلانماسینا دا نه‌دن اولابیلیر. یعنی رومان یئر یئر کاراکتئرلری بیرئیسل حیاتلاری، گونده‌لیک چلیشکیلری و شخصی ضعف‌لری‌یله قورماق یئرینه، داها چوخ یازارین ساووندوغو فیکرین اطرافیندا قونوملاندیریر کیمی گؤرونور. نه ایسه بو قونونون اوزرینده بوندان آرتیق دایانماق ایسته‌میرم.
رومانین اصیل باشاریسی حافظه مساله‌سینده اورتایا چیخیر. «اومسوق»، یالنیزجا کئچمیشده یاشانمیش بیر اولایی آنلاتمیر. داها دوغروسو، آنلاتیلان شئی بیرباشا کئچمیشه عایید اولان اولای دئییل؛ اونودولموش بیر اولایین ایللر سونرا یئنیدن خاطیرلانماسی‌دیر. رومان، بیر حافظه‌نین گئری دؤنوشونو قونو ائدیر.
بو نه‌دنله اثرین مرکزینده تاریخ قدر زامان دا واردیر. رومانین قهرمانی ایللرجه ساخلانمیش بیر دفتری آچار و اوخوماغا باشلار. اوخودوغو شئی، عینی زاماندا بیزیم اوخودوغوموز روماندیر. بئله‌جه کئچمیش، بوگونون اوخوما فعلی ایچینده یئنیدن وار اولور.
بورادا بیر زامان آیرونیسی اورتایا چیخار: اولای یاشانمیش و بیتمیشدیر، اینسانلار داغیلمیش، بیرچوخ شئی گئری دؤنولمز بیچیمده یوخ اولموشدور. بونا رغمن حقیقت ان گئج آندا گؤرونور اولور. کئچمیش دانیشماغا باشلادیغیندا آرتیق اونو دییشدیرمک مومکون دئییل‌دیر. رومانین حوزونلو تونونو دا بؤیوک اؤلچوده بو گئجیکمیشلیک دویغوسو بلیرلر.
بیر باشقا اؤنملی نوکته ایسه آنلاتینین اینسان مرکزلی یاپیسیندان قیسمن اوزاقلاشماسی‌دیر. «اومسوق»دا حیوانین حیس ائدن، آلقیلایان و سینیرلی بیچیمده ده اولسا اولایین تانیقلیغینا داخیل اولان بیر وارلیق اولاراق یئر یئر گؤرونور اولماسی دیققت چکیجی‌دیر. بو دوروم، آنلاتینین یالنیزجا اینسان باخیشی‌یلا سینیرلی قالمادیغی، یاشامین داها گئنیش بیر دویارلیلیق آلانینا آچیلدیغی ایزله‌نیمینی وئریر. آنجاق بو آچیلیم، تمامن ائشیت بیر آنلاتی پایلاشیمیندان چوخ، اینسان مرکزلیلییی خفیفجه اسنه‌دن بیر پئرسپئکتیو گئنیشله‌مه‌سی اولاراق دوشونوله‌بیلیر.
رومانین باشقا باشاریلی یؤینو ده ائله بوردان گلیر. چونکو یاخشی رومانلار یالنیزجا نه‌یی آنلاتدیقلاری‌یلا دئییل، نئجه آنلاتدیقلاری‌یلا یاشارلار. «اومسوق» هم آنلاتدیغی تاریخی تجروبه هم ده بونو قورما بیچیمی‌یله چاغداش آذربایجان رومانی ایچینده اؤنملی بیر یئره صاحب‌دیر.
روماندا یئر یئر قارشیمیزا چیخان قارا میزاحین دا اؤزل اولاراق آنیلماسی گرکدییینی دوشونورم. چونکو رومان، سون درجه تراژیک اولایلاری آنلاتیرکن بئله، اوخوجونو یالنیزجا یاس دویغوسونا حبس ائتمز. بعضی صحنه‌لرده آجی ایله گولومسه‌مه عینی آندا اورتایا چیخار. بو دوروم تراژئدینی خفیفله‌تمز؛ ترسینه اونو داها گؤرونور قیلار.
قارا میزاح «اومسوق»دا یالنیزجا بیر اوصلوب ترجیحی دئییل، حقیقتین کسکینلییینی آچیغا چیخاران بیر آنلاتی آراجی‌دیر.
سونوج اولاراق اومسوق، هم تاریخ هم حافظه هم ده آنلاتینین ایمکانلاری اوزرینه دوشونن گوجلو بیر رومان اولاراق اوخونابیلیر.
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Post #30934
51