روشن خیاوی

بنا به درخواست یکی از عزیزان- آگاهی های مختصر و فشرده ای در مورد زبان ترکی «قیپچاقی»
برگرفته ار «فرهنگ ساوالان»، مجلد:  (ت-T)
 
ترکی قیپچاقی:

Qıpçaq türkcəsi-قپچاق تورکجه‌سی
ترکی قیپچاقی یکی از شاخه‌های بزرگ زبان‌های ترکی است که در دورهی میانه (سده‌های ۱۱ تا ۱۵ میلادی) در دشت‌های پهناور اوراسیا گسترش یافت. نام آن از قوم قیپچاق (Qıpçaq / Kipchak) گرفته شده است؛ قومی کوچ‌نشین که در منابع اسلامی و روسی با نام‌های قبچاق، کومان (Cuman)، پولوتسی (Polovets) نیز شناخته می‌شوند.
مرکز تاریخی این زبان، دشت قبچاق (Dasht-i Qıpçaq) بود؛ یعنی پهنه‌ای وسیع از آسیای مرکزی تا اروپای شرقی.
 
گسترهی تاریخی ترکی قیپچاق:
ترکی قیپچاق در سرزمین‌های زیر رواج داشت:
۱- دشت قپچاق غربی:
شامل:
جنوب روسیهی امروزی
اوکراین
استپ‌های شمال دریای سیاه
شبه‌جزیرهی کریمه
در این منطقه زبان کومان ـ قیپچاق شکل گرفت.
اثر مهم:
Codex Cumanicus-(فرهنگ کومانی ـ لاتینی ـ فارسی، سدهی ۱۳–۱۴ میلادی)
 
۲- آسیای مرکزی:
شامل:
قزاقستان امروزی
بخش‌هایی از قرقیزستان
ازبکستان شمالی
قره‌قالپاقستان
در این منطقه شاخه‌های شرقی قیپچاق پدید آمدند.
 
۳- حوزهی اردوی زرین (آلتین اردو):
در سده‌های ۱۳ و ۱۴ میلادی، زبان اداری و ادبی حکومت:
آلتین اردو (Golden Horde) بود.-این زبان پایهی بسیاری از زبان‌های قیپچاقی امروز شد.
 
۴- مصر و شام (قیپچاق مملوکی)
گروه‌هایی از قیپچاق‌ها در سپاه مملوکان مصر وارد شدند.
در مصر زبان قیپچاقی به زبان نظامی و ادبی تبدیل شد.
آثار:
Kitāb al-Idrāk li-lisān al-Atrāk: کتاب الادراک للشان الاتراک،
نویسنده: ابن مهنا- و فرهنگ‌های قیپچاقی ـ عربی.
زبان‌های امروزی وابسته به شاخهی قیپچاق:
امروزه ترکی قیپچاق شامل این زبان‌هاست:
۱- قزاقی- Qazaq tili
سرزمین:
قزاقستان، بخش‌هایی از چین (ایلی)، مغولستان غربی، روسیه
 
۲. قرقیزی Qırğız tili -
سرزمین:
قرقیزستان، شرق تاجیکستان، مناطق کوهستانی پامیر
 
۳. تاتاری- Tatar tele
سرزمین:
جمهوری تاتارستان روسیه، ولگا و اورال
 
۴- باشقیری
Başqort tele
سرزمین: باشقیرستان، جنوب اورال
 
۵- قره‌قالپاقی
Qaraqalpaq tili
سرزمین: قره‌قالپاقستان (ازبکستان)
 
۶- نوغایی
Noğay tili
سرزمین:
قفقاز شمالی، داغستان، استاوروپول
۷- کوموکی
Qumuq tili
سرزمین: داغستان
 
۸- قره‌چای ـ بالکاری
Qaraçay-Malqar tili
سرزمین: قفقاز شمالی، قره‌چای و بالکار
 
۹- کریمه‌ای تاتاری
Qırım Tatar tili
سرزمین: کریمه، جوامع مهاجر کریمه‌ای
 
جایگاه زبان‌شناختی:
خانوادهی ترکی:
ترکی←ترکی میانه←قیپچاقی
تقسیم اصلی:
1-قیپچاق ـ بولغاری
2-تاتاری، باشقیری
3-قیپچاق ـ نوغایی
4-قزاقی، قره‌قالپاقی، نوغایی)
   -4 قیپچاق ـ کومانی-(قرقیزی، کوموکی، قره‌چای ـ بالکار، کریمه‌ای تاتاری)
 
ویژگی‌های زبانی قیپچاقی:
حفظ بسیاری از ویژگی‌های ترکی باستان
تغییر برخی آواها:
ترکی اوغوز:  داغ → dağ
قیپچاقی:  تاو / tau
نمونه:
ترکی:  dağ
 آذربایجانی:
قزاقی:
тау (tau)
جمع‌بندی:
ترکی قیپچاقی میراث زبانی قوم‌های استپی شمال آسیای مرکزی و اروپای شرقی است. گسترهی تاریخی آن از دریای سیاه تا آلتایی و از ولگا تا مصر مملوک امتداد داشت. امروزه مهم‌ترین بازماندگان آن:
«قزاقی، قرقیزی، تاتاری، باشقیری، قره‌قالپاقی، نوغایی، کوموکی، قره‌چای ـ بالکاری و کریمه‌ای تاتاری» هستند.
از دیدگاه تاریخی، قیپچاقی یکی از سه ستون بزرگ زبان‌های ترکی میانه در کنار اوغوزی و قارلوقی است. 
                                                         https://t.me/Adabiyyatsevanlar