برگی از مجلد پنجم «فرهنگ ساوالان»
اوْنقون-Onqun
𐰆𐰣𐰴𐰣
معنا: پربرکت. پربهره. خوشبخت. توتم. حیوان یا گیاه و یا هر چیز محترم برای قبیله. پرچم.
اوْنقون آلماق: شانس چیزی یا کسی را گرفتن.
اوْنقونسوز: آنکه آینده اش روشن نیست.
اوْنقون گون: پنج شنبه.
اوْنقونلوق: برکت.
****
اُونقون: Onqon, Onqun
معنی:
فرخنده، خجسته، مبارک، نیرومند، توانمند، اصل، بنیاد، ریشه، راست، درست، نشان، علامت، تمغا، مُهر، نماد، سمبل، تأیید، تصدیق، پربرکت، پربار، حاصل‌خیز، آباد، آبادان، شکوفا، سودمند، کارآمد، خوشبخت، سعادتمند، برکت، فیض، بُت، توتم (جانور یا شیء مقدسِ قبیله)، ارواح، اشباح، سایه‌های ارواح، هیئت یا نمودِ روح
ترکی آذربایجانی:
اوغورلو، گوجلو، توز، توس (اصل، بنیاد)، دوز
دامغا، سان، سیمگه، تصدیق، بول، بَرَکَتلی، وریم‌لی، بایئیندیر،گلیشمیش
یارارلی، موتلو، قوتلو، اونقونچولوق، اونقونلوق = بَرَکَت، فیض، بؤت، توتم
اود پیرنسی، روحلار، اوزوتلر، شَبَهلَر، قارالتی، خوت، خوتدان (روحون گؤرونتوسو)
توضیح:
واژهی onqon - oŋgon از کهن‌ترین واژه‌های ترکی است و در منابع شمنی اهمیت فراوانی دارد. این واژه تنها به معنی «خوش‌یمن» نیست، بلکه به روحِ نگهبان، توتم قبیله، نیروی مقدس و منشأ برکت و قدرت نیز اطلاق می‌شود. در فرهنگ ترکان و مغولان، اُونقون معمولاً حیوان، پرنده یا شیئی مقدس بود که حامی خاندان یا قبیله به‌شمار می‌رفت.
این واژه با ریشهی oŋ -اوْنْغ به معنای «راست، نیک، فرخنده، مبارک» هم‌خانواده است و با واژه‌هایی مانند oŋar-، oŋal-، oŋay، oŋat در یک خانوادهی ریشه‌شناختی قرار می‌گیرد.
پربرکت، پربهره، خوشبخت، فرخنده، صاحب بخت نیک، توتم قبیله، حیوان مقدس قبیله، گیاه مقدس قبیله، نماد هویتی قبیله، نشان قبیله، پرچم
معنا در فرهنگ دورفر (Doerfer)
توتم، نشان قبیله، حیوان یا شیء مقدس وابسته به یک تیره، نماد حافظ و حامی قبیله،
معنا در فرهنگ سئورتیان (Sevortyan)
توتم، موجود یا شیئی که مایهی سعادت و حمایت قبیله دانسته می‌شود، نماد فرخندگی و برکت
سئورتیان این واژه را با حوزهی معنایی oŋ (نیکی، فرخندگی، سعادت) مرتبط می‌داند.
ریشه ی پروتو-ترکی:
Proto-Turkic
Oŋ:
معانی: نیک، فرخنده، مبارک، خوش‌یمن، کامیاب
تطبیق در زبان‌های ترکی:
ترکی باستان (اورخونی): onqun توتم، نشان قبیله
اویغوری باستان: onqun نماد مقدس قبیله
قاراخانی: onqun توتم، نشان
چاغاتایی: onqun پرچم، نشان قبیله
عثمانی: ongun مبارک، فرخنده (در متون تاریخی)
آذربایجانی: onqun توتم، نشان مقدس
ترکی استانبولی: ongun فرخنده، مبارک؛ همچنین در پژوهش‌های تاریخی «توتم»
قزاقی: onğon روح حامی، توتم
قرقیزی: ongon روح نگهبان، توتم قبیله
آلتایی: ongon موجود مقدس حافظ طایفه
تووایی: ongun توتم
خاکاسی: onğon روح محافظ
اویغوری جدید: onqun نماد قبیله
جایگاه معنایی:
دینی و اسطوره‌ای:
توتم، روح حامی، موجود مقدس
اجتماعی:
نشان هویت قبیله، نماد تبار
سیاسی:
بیرق، نشان طایفه
ارزشی:
برکت، سعادت، خوشبختی
نکته:
Onqun - Ongun از واژه‌های بسیار مهم فرهنگ کهن ترکان است. در منابع مردم‌شناسی و تاریخ ترکان، «اونقون» به حیوان، پرنده، گیاه یا شیئی گفته می‌شد که قبیله آن را حامی، مقدس و نشان هویت خود می‌دانست.
منابع:
Etimologicheskiy Slovar Tyurkskikh Yazykov
Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen
An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century
Turkish
Drevnetyurkskiy Slovar
Türk Mitolojisi
Türk Kültür Tarihine Giriş
Dialect Materials of Radloff
https://t.me/Adabiyyatsevanlar
Post #30342
268