مرتضی مهراد

نقد فیلم تلقین (Inception) | پالایشِ روانیِ ارسطویی


آنان که بیدارند جهانی «یگانه و مشترک دارند» و آنان که خواب‌اند، هر یک جهانی از آنِ خود دارند.
هراکلیتوس

داستان درباره‌ی کاب، (لئوناردو دی‌کاپریو) یک دزد حرفه‌ای است که توانایی نفوذ به ضمیر ناخودآگاه افراد و استخراج اسرارشان را دارد. اما این بار، ماموریتش متفاوت است؛ به جای دزدیدن، باید ایده‌ای را در ذهن رابرت فیشر (کیلین مورفی) تلقین کند تا او را متقاعد کند شرکت پدرش را منحل کند.
در این فرایند دو مشکل اصلی وجود دارد:
مال، همسر فقیدِ کاب، در قالب «بازتاب» در خواب‌هایش ظاهر می‌شود و ماموریت‌ها را مختل می‌کند. بازتاب، ساخته‌ و پرداخته‌ی ذهن از یک تجربه، شخص یا رویداد بیرونی است و کارکردی استعاری و نمادین دارد. در واقع، بازتاب مال در ذهن کاب نشانگر احساس گناه و عواطف سرکوب‌شده‌ای‌ست که چون نمی‌تواند به شکل اصیل و واقعی در خودآگاه وجود داشته باشد، به ناخودآگاه رانده شده و با تغییر ظاهر، اما حفظ محتوا، در خودآگاه بروز می‌یابد.
چالش‌هایی که برای کاشت ایده در ذهن رابرت فیشر وجود دارد، از لحاظ مفهومی، هم‌ارز و موازی چالش اول است. آنجا نیز کاب و تیمش با ناخودآگاه و بازتاب‌های ذهن فیشر درگیرند؛ با احساساتی که فیشر سرکوب کرده و برای موفقیت تلقین، باید آن احساسات را آزاد کنند. همان‌طور که کاب برای رهایی از بند مال، باید احساس گناهش را رها کند.
تلقین درباره‌ی رهایی احساسات سرکوب‌شده از ناخودآگاه است؛ رهایی‌ای که به تحلیل و درک احساسات در خودآگاه می‌انجامد و نگاه و اندیشه‌ای تازه را شکل می‌دهد. به زبان دیگر: کنار آمدن با خویشتن.
ناخودآگاه به‌مثابه اختلال
در آغاز فیلم، کاب و آرتور (گوردن لویت) برای سرقت یک فکر، وارد رویای سایتو شده‌اند. در فضای باز رویای سایتو، کاب همسرش را می‌بیند. سؤال آرتور که چرا او اینجاست، و واکنش کاب که می‌گوید دیگر نمی‌تواند به او اعتماد کند، رازآلودگی سکانس را افزایش می‌دهد. اما زمانی که متوجه می‌شویم همسرش، در اثر توهم اینکه در خواب است، خود را کشته و حالا تنها بازتابی شبح‌وار از او در ناخودآگاه کاب باقی مانده، رازآلودگی جای خود را به ترس می‌دهد.
وقتی معمار جدید، آریادنی، که در اساطیر یونان راهنمای هزارتوی مینوتور است، در رویای کاب کاوش می‌کند و درمی‌یابد که کاب در ناخودآگاهش درگیر کشاکش با همسر مرده‌اش است، به او هشدار می‌دهد که این موضوع در عملیات‌ها گروه را تهدید می‌کند. خطر اصلی این است که ناخودآگاه کاب از کنترل او خارج شده و در مأموریت‌هایشان کارشکنی می‌کند. نخستین کارشکنی از همان لحظه آغاز می‌شود که از صندلی‌ای که کاب به آن طناب بسته بلند می‌شود و او را در خطر سقوط قرار می‌دهد، تا جایی که به فیشر شلیک می‌کند.
قطاری روی آسفالت
قطاری که در نخستین لایه‌ی خواب، آسفالت خیابان را می‌شکافد و ماشین‌ها را له می‌کند، نیروی مهارناپذیر ناخودآگاه کاب است که به رهبری همسرش، همه‌جا سرریز می‌شود؛ کسی که کاب نمی‌خواهد یا نمی‌تواند از ناخودآگاهش بیرون براند. روان‌زخم ناشی از فقدان همسرش، بخش زیادی از زندگی کاب را تحت کنترل دارد. او همسرش را در ناخودآگاه زندانی کرده و خود نیز اسیر این زندان است. در چنین لحظه‌ای درمی‌یابیم که ناخودآگاه تا چه اندازه قدرتمند و خارج از کنترل ما عمل می‌کند.
شفافیت بی‌معنی است
زمانی که قصد دارند راهی بیابند تا رابرت فیشر داوطلبانه امپراتوری تجاری پدرش را متلاشی کند، آرتور می‌گوید باید راه‌کار شفافی برای کاشت فکر داشته باشیم. کاب پاسخ می‌دهد: «تلقین ربطی به شفافیت ایده ندارد، وقتی وارد ذهنش شدیم، باید روی چیزی که پیدا می‌کنیم، کار کنیم.» این برداشت از کارکرد ذهن و زندگی بسیار دقیق است، چرا که انسان موجودی برنامه‌ریزی‌شده نیست و لحظه همیشه تعیین‌کننده‌ی محتوای ذهن آدم است. این به معنی انکار تاریخچه‌ی انسان نیست، بلکه حرف این است که انسان ماشین نیست و با قراردادهای از پیش‌تعیین‌شده کار نمی‌کند. در هر لحظه ممکن است شرایط به گونه‌ای منحصربه‌فرد پیش برود و رخدادهای تازه‌ای روی بدهد.
به زبان ژاک لکان، ناخودآگاه مانند زبان ساختاریافته و نظام‌مند است.
در واقع، ناخودآگاه قابل‌پیش‌بینی نیست، اما می‌توان قواعدش آموخت و با آن تعامل کرد. مسئله، شفافیت و دانستن همه‌چیز در سطح خودآگاه نیست، زیرا اساسا امکان‌پذیر نیست؛ بلکه باید زبان ناخودآگاه را که مبتنی بر احساسات و عواطف است، شناخت.
ناخودآگاه به مثابه نماد و استعاره

کریستوفر نولان، استعاره‌ای ملموس از ناخودآگاه و نبردش با انسان می‌سازد. در کنار تمام چالش‌های دنیای بیرون، کاب ناگزیر است با ذهن خود نیز مبارزه کند. مرگ همسرش، روان‌زخمی چنان عمیق بر جای گذاشته که نه ‌تنها قادر به فراموشی نیست، بلکه هر بار زیستن با او را در رویایی مصنوعی تکرار می‌کند.