گرامافون اهدایی دانشکده ادبیات و علوم انسانی

در گالری نخست موزه، روبه‌روی دیوار مفاخر، دستگاه قدیمی پخش صفحه به نمایش گذاشته شده است که در ایران عمدتاً گرامافون خوانده می‌شود، اما در واقع نسل بعد از گرامافون است.

تاریخ ضبط و پخش صدا از نیمۀ دوم قرن نوزدهم میلادی وارد مرحله‌ای تازه شد. توماس ادیسون در ۱۸۷۷ میلادی فونوگراف را ساخت و امکان ضبط و بازپخش صدا را فراهم کرد. چند سال بعد، امیل برلینر در ۱۸۸۷ فناوری ضبط صدا بر روی صفحه‌های تخت و گرد را توسعه داد؛ فناوری‌ای که در مقایسه با استوانه‌های فونوگراف، زمینه را برای تکثیر آسان‌تر و گسترش تجاری آثار صوتی فراهم کرد. از همین مسیر، گرامافون و صنعت تولید انبوه صفحات ضبط‌شده گسترش یافت.
گرامافون‌های نخستین عمدتاً دستگاه‌هایی مکانیکی بودند و با نیروی موتور فنری، سوزن و شیپور صوتی، صدای ثبت‌شده بر شیار صفحه را بازتولید می‌کردند. با ورود فناوری‌های الکتریکی و سپس رواج تقویت‌کننده‌ها و بلندگوها، دستگاه‌های پخش صدا در نیمۀ نخست قرن بیستم دگرگون شدند. از دهه‌های میانی قرن بیستم نیز با گسترش فناوری Hi-Fi، صفحه‌گردان‌های دقیق‌تر، تقویت‌کننده‌های الکترونیکی و سامانه‌های استریو، پخش صفحه از یک وسیلۀ ساده برای شنیدن موسیقی به بخشی از تجهیزات پیشرفتۀ صوتی خانگی و فرهنگی تبدیل شد.
فناوری ضبط و پخش صفحه نیز از حدود ۱۹۰۰م/ ۱۲۸۵ ش به ایران راه یافت و به‌تدریج تا سه دهه بعد در میان درباریان، گروه‌های اجتماعی مرفه و ساکنان شهرهای بزرگ رواج پیدا کرد. با شکل‌گیری و گسترش صنعت ضبط صفحه، بخشی از موسیقی ایرانی، از جمله تصنیف‌ها و اجراهای موسیقی‌دانان و خوانندگان، بر روی صفحات ضبط و منتشر شد. این فناوری در ثبت و انتقال بخشی از میراث شنیداری ایران و ماندگاری صداهای هنری و فرهنگی نسل‌های گذشته نقشی مهم داشت.

دستگاه موجود در موزه، برخلاف گرامافون‌های مکانیکی قدیمی، یک سامانه صوتی پیشرفته‌تر از نسل دستگاه‌های Hi-Fi است.
این دستگاه مدل HS 50 ساخت شرکت آلمانی Dual (Gebrüder Steidinger) است. HS 50 سامانهٔ صوتی استریو و ترانزیستوری بود که یک صفحه‌گردان Dual 1209 ، تقویت‌کنندۀ صوتی و دو بلندگوی جداگانه داشت. این مدل تنها در دو سال‌ ۱۹۷۰ و ۱۹۷۱ میلادی ساخته شدند.

با توجه به این تاریخ ساخت، نمونهٔ موجود در موزه را می‌توان متعلق به سال ۱۳۴۹ یا ۱۳۵۰ خورشیدی دانست. این دستگاه در دانشکدۀ ادبیات نگهداری و استفاده می‌شده است و بنابراین، اهمیت آن تنها به فناوری صوتی و کیفیت فنی آن محدود نیست، بلکه بخشی از تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد را نیز روایت می‌کند. این دستگاه همچنین تصویری از تغییر فناوری‌های شنیداری در نیمۀ دوم قرن بیستم را نشان می‌دهد؛ دوره‌ای که در آن تجهیزات صوتی از گرامافون‌های مکانیکی و ساده، به سامانه‌های استریو و Hi-Fi با تقویت‌کنندۀ ترانزیستوری و صفحه‌گردان‌های دقیق‌تر تحول یافتند. از این منظر، گرامافون اهدایی دانشکدۀ ادبیات نه‌تنها یک وسیلۀ صوتی قدیمی، بلکه یادگاری از فضای آموزشی و فرهنگی دانشگاه در بیش از نیم قرن گذشته است.

۲۴ شهریور‌ماه ۱۴۰۵

#معرفی_موزه_دانشگاه

@mafakherferdowsi

instagram.com/mafakher.fum